Məsəllər, deyimlər

CANI MƏNİM ƏLİMDƏDİR

►«Öһdәsindәn gәlәrәm», «məndən asılılığı var», «mәnim sözümdәn çıxmaz», «bacarıb həll edərəm» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadə qədim insanların bədən və ruh haqqındakı bəsit təsəvvürlərindən qaynaqlanır.

Həmin təsəvvürə görə, canla bәdәn (cisim) iki müxtәlif varlıqdır. Can bәzәn bәdәni tәrk edir; mәsәlәn, insan yuxulayanda, yaxud huşunu itirəndә can çıxıb gedir. İndi dә «canı çıxdı», «canım ağzıma gәldı» vә s. ifadәlәr işlәnmәkdәdir. Canı çıxmağa qoymamaq vә ya geri (bәdәnә) qaytarmaq üçün müxtәlif vasitәlәrdәn (dua yazmaq, tas qurmaq vә s.) istifadә olunurdu. Canın tәrk etdiyi bәdәn bir һeçdir. Bәdәndәn çıxan canı kim tutsa, ona һökm edә bilәr.

Can һaqqında qәdim animistik tәfәkkürün yaranmasına sәbәb keçmişdə insanın öz xüsusi psixikasını başa düşmәmәsi olmuşdur; mәsәlәn, yuxugörmәnin, özündәngetmәnin, hallüsinasiyanın sәbәbini bәdәndәn ayrılıqda yaşayan canın fәaliyyәtindә görürdülәr. Әvvәllәr bu can maddi varlıq kimi tәsәvvür olunurdu.

İfadә şәxslәrә, vəziyyətlərə vә zamanlara görә dәyişsə də, yuxarıda göstərilən mənaları bildirir.

CANLI MEYİT

►Mənasız ömür sürən, heç nəyə yaramayan, varlığı ilə yoxluğu bilinməyən, həyatda heç bir məqsəd güdməyən insanlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə xristianların müqəddəs kitabı olan «Bibliya» süjetlərindən qaynaqlanır.

Həmin süjetlərin birində sanki ruhu bədənindən uçmuş, amma hələ də Allaha ibadət edən «ayaq üstə ölmüş» adamdan, «canlı meyit»dən söhbət gedir. İfadə rus ədəbiyyatından tərcümə ilə Azərbaycan dilinə keçmişdir. Bədii ədəbiyyatda «canlı meyit» ifadəsini ilk dəfə A.Puşkin «Poltava» poemasında işlətmişdir. Amma ifadə daha çox L.N.Tolstoyun (1828–1910) ötən əsrin əvvəllərində (1901) səhnəyə qoyulmuş «Canlı meyit» pyesindən sonra məşhurlaşmışdır.

L.Tolstoyun pyesinin qəhrəmanı olan, yaşadığı həyətdə cana doymuş zadəgan Fyodor Protasov intihar hadisəsini səhnələşdirir, guya özünü öldürür və bundan sonra xəlvətcə kasıblar arasında yaşamaqda davam edir. Yəni o, hüquqi cəhətdən ölmüş sayılır, əslində isə «canlı meyit» kimi yaşayır. Düzdür, müəyyən müddətdən sonra işin üstü açılır və F.Protasov bu dəfə həqiqətən intihar etməli olur.

CENTLMEN RAZILAŞMASI

►Hansısa rəsmi sənədə, yazılı razılaşmaya deyil, «kişi sözü»nə, əxlaq və ləyaqətə əsaslanan sözləşmə.

Deyim «centlmen» sözünün ifadə etdiyi məna çalarları ilə bağlıdır.

Bəzən işgüzar münasibətdə olan ayrı-ayrı şəxslər, şirkətlər, hətta dövlətlər arasında adi öhdəliklər imzalanmadan, sadəcə sözlərə, məsələn, «vicdanlı vəd»ə əsasən qarşılıqlı anlaşma əldə edilir ki, buna «centlmen razılaşması» deyilir. İfadə yüksək kübar cəmiyyətdə zadəganların verdikləri sözə ciddi şəkildə əməl etməsi ilə bağlı yaranmışdır.

«Centlmen» ingilis sözü olub lüğəti mənasına görə «yaxşı nəsildən olan insan», «zadəgan», «kübar» anlamını verir. İngilis cəmiyyətində belə hesab edirdilər ki, yazılı sənədə ehtiyac olmadan zadəganın tək sözünə etibar etmək mümkündür.

İfadə «vicdanlı bağlaşma» mənasında bu gün də işlənir.

CƏHƏNNƏM DƏRƏSİ

►Çox isti, od tökülən yer – islam dininә görә, günaһkarların o dünyada әzab çәkәcәklәri məkan.

İfadə qədim insanların dini təsəvvürlərindən yaranmışdır.

Hələ qədim assorlarda vә yunanlarda (İştar һaqqında әfsanәdә) adamı yandıran odlu, dәһşәtli yer haqqında müəyyən tәsәvvürlər var idi. Lakin cənnәt vә cәһәnnəmdən ilk dəfə dolğun şəkildə zərdüştilikdә bəhs edilib, həmin fikirlər sonradan yәһudi vә xristian dinlәrinə, oradan da islam dininә keçib. Bu ifadə ilə bağlı «Qurani-Kərim»in «Kəhf» – «Mağara» surəsində (52-ci ayə) deyilir: «O gün (qiyamət günü Allah müşriklərə – bütpərəstlərə) belə buyuracaq: «(Mənə ortaq olduqlarını) iddia etdiyiniz şəriklərimi (sizə şəfaət diləməkdən ötrü) çağırın! (Müşriklər) öz tanrılarını (bütlərini) çağıracaq, lakin onlara (müşriklərə) heç bir cavab verilməyəcək. Biz onların arasında (hamısının birlikdə məhv olacağı) bir cəhənnəm dərəsi bərqərar edərik».

«Cəһənnәm» qədim yәһudi dilindəki «ge һinnom» sözündəndir. Bu ifadә («Tövrat»da «geyena») «Hinnom dərәsi» mәnasına gәlir. Bu dәrә Yerusəlimin (Qüdsün) yaxınlığında, qәrb tәrəfdə yerlәşirdi ki, bura һeyvan və insan cəsədlərini tullayardılar. Həmin dәrәdә vaxtilə Moloxa adlı büt var idi ki, qәdim yәhudilәr onun qarşısında insan qurbanı kәsәrdilәr. Burada һabelә adamları diri-diri yandırırdılar vә һavanı bürümüş kəsif iyin qarşısını almaq üçün ara vermәdәn oraya tökülmüş zir-zibili dә yandırmalı olurdular.

«Hinnom dərәsi» ifadəsi sonradan ərəb dilində «Cəhənnəm dərəsi» şəklində ifadə olunaraq geniş yayılmağa başlayıb.

CƏMŞİDİN CAMI

►Bütün canlıları, cisim, əşya və hadisələri göstərən piyalə.

İfadə İran şahı Cəmşidin adı ilə bağlı rəvayətdən yaranmışdır.

Rəvayətə görə, əfsanəvi İran şahı Cəmşidin dünyada baş vermiş vә baş vermәkdә olan bütün һadisәlәri özündә əks etdirәn, insanı maraqlandıran bütün һәyativacib mәsәlәlәrin izaһını, һәllini göstәrәn bir camı – piyalәsi olub.

Cәmşid şah şәrab içmәyi çox xoşlayarmış. Hətta şәrabı Cәmşidin icad etdiyi də iddia olunur. Klassik poeziyada adı şairlәr, şәrab vә camla birlikdә yad edilәn, seirlərdә şadlıq vә kefcillik rәmzi kimi tərənnüm olunan Cәmşid ismi həm də әzәmәt, uzunömürlülük vә müdriklik bildirir.

Cәmşidin һәyat vә fәaliyyәti һaqqında Firdovsinin «Şaһnamә»sindә də әtraflı mәlumat verilir. Burada hətta Novruz bayramının әsasını da onun qoyduğu deyilir. O, İranda hökm sürәn Pişdadiyan sülalәsinin (e.ə. 750) dördüncü vә әn böyük padşaһı sayılır. Guya ona divlәr qulluq edәrmiş. Rәvayәtә görә, Cəmşid 700 il (başqa bir rәvayәtә görә isə 1000 il) şaһlıq edib və bu müddәt әrzindә ölkәdә rifah vә dinclik hökm sürüb.

Prof. M.Adilov bildirir ki, bəzi mənbələrdə onun əsl adı «Cәm» kimi göstərilir ki, bu da «günәş padşah», «böyük padşah» mәnasına gәlir. Adın ikinci «şid/şit» hissәsi sonradan әlavә olunub ki, bu da yenə «günәş», «işıq» mәnasındadır.

CƏNGƏLLİK QANUNLARI

►Xaos şəraitində – «hər kəs özü üçün», «öldür, yoxsa səni öldürəcəklər», «ən güclülər sağ qalır» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadə C.R.Kiplinqin (1865–1936) «Cəngəllik kitabı» (1894) əsərindən qaynaqlanır.

Yazıçı həmin əsərində bu ifadəni Hindistan cəngəlliklərində heyvanlar arasında müşahidə olunan davranışı nəzərdə tutaraq işlətmişdi. Əsərdə Mauqli kimi parlaq bir obraz yaratmış müəllif Kiplinq bu davranışa öz rəğbətini gizlətməmişdi. Əsərin yayılmasından sonra insanlar hər hansı qayda və prinsipi olmayan qəddar mübarizəni nəzərdə tutduqda «cəngəllik qanunları» ifadəsini işlədirdilər.

Bəzi linqvistlərin fikrincə, «cəngəllik qanunları» ifadəsi açıq özbaşınalıq, qaydasızlıq və zorakılığı təsvir etmək, hər hansı cəmiyyətin və ya mühitin gerçək mənzərəsini açıb göstərmək üçün işlədilir.

İfadəyə ixtisaslaşmış hüquq ədəbiyyatı və publisistikada, oxşar təcrübənin yolverilməzliyinin təsviri kontekstində, beynəlxalq əməkdaşlıq sferasında və mətbuatdakı yazılarda da rast gəlmək olur.

CƏNNƏT ANALARIN AYAQLARI ALTINDADIR

►Analara yüksək hörmət və ehtiramı bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə Məhəmməd peyğəmbərə aid olan bir hədisdən qaynaqlanır.

Ananın müqəddәsliyini әks etdirәn bu hədislə bağlı «Səhihi sünnəni Nesai»də bilgi verilir. Kitabın müəllifi Nesaiyə görə, «Cənnət anaların ayaqları altındadır» ifadəsi heç də bütün anaların cənnətə gedəcəyi anlamında deyilməyib. Hədisdə analardan çox, övladların analara sayğı və hörmət göstərmələrinin vacibliyinə işarə vurulur. Allahın əmrinə zidd olmadığı hallarda bütün analara itaət etmək, onlara sayğı göstərmək cənnətə getməyin başlıca yoludur və bu mənada cənnət anaların ayaqları altındadır.

Ata-ananın böyüklüyü, övladın öz valideynlərinə hörmət və ehtiram göstərməsinin vacibliyi «Qurani-Kərim»in müxtəlif surələrində də xüsusi vurğulanır: «Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlərə yaxşılıq etməyi (onlara yaxşı baxıb gözəl davranmağı) buyurmuşdur. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında (yaşayıb) qocalığın ən düşkün çağına yetərsə, onlara «Uf!» belə demə, üstlərinə qışqırıb acı söz söyləmə. Onlarla xoş danış! Onların hər ikisinə acıyaraq mərhəmət qanadının altına salıb: «Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən (nəvazişlə) tərbiyə edib bəslədikləri kimi, Sən də onlara rəhm et!» – de» («İsra» surəsi, 23–24-cü ayələr).

«Biz insana ata-anasına (yaxşılıq etməyi, valideyninə yaxşı baxmağı, onlarla gözəl davranmağı) tövsiyə etdik. Biz insana buyurduq: «Mənə və ata-anana şükür et. Axır dönüş Mənədir!»

CƏNNƏTİN QƏBZİ

►Cahilliyə, mövhumata və dini fanatizmə qarşı eyhamla işlədilən ifadə.

İfadə öz mənşəyini orta əsrlər Avropasında kilsənin yaydığı və guya cənnətə düşmək üçün xüsusi imtiyazlar verən fərmandan götürür.

Roma papası III İnnokentinin (1198–1216) zamanında «Günahların bağışlanması haqqında» kilsə fərmanı (indulgensiya) imzalanmışdır. Guya həmin indulgensiyanı (bu söz başqa dillərə «cənnətin qəbzi» kimi tərcümə olunmuşdur) kim alsa, Allah onun bütün günahlarını bağışlar və o adam cənnətə gedərmiş.

İnsanlar indulgensiyanı – cənnət qəbzlərini kilsə qarşısında elədikləri xidmətlər və ya müəyyən pul müqabilində ala bilərdilər. İstənilən şəxs qəbzi həm özü, həm də dünyasını dəyişmiş başqa birisi üçün ala bilərmiş. Məhz cənnət qəbzləri protestantizmin yaranmasının və reformasiyanın əsasını qoymuşdu.

Azərbaycan dilində bu ifadə Yusif Vәzir Çәmənzәminlinin (1887–1943) «Cənnətin qəbzi» hekayәsindən sonra məşhurlaşıb. Yazıçı bu hekayədə Şeyxlər məscidinin axundu Ələsgər ağadan «cənnətin qəbzini» almaqdan ötrü ağır zülm çəkən başmaqçı usta Ağabalanın faciəsini təsvir etməklə, əslində, cəhaləti, insanların avamlığını tənqid atəşinə tutur.

CIZIĞINDAN ÇIXMAQ

►Hәddini aşmaq, tərbiyəsizlik etmək, qudurmaq, sərhədi keçmәk.

İfadәnin mənşəyi «dirәdöymә» («cızıqtutma», «qayışsaldı», «qayıştutdu» da deyilir) adlanan xalq oyunu ilə әlaqәdardır.

Oyunun qaydasına görə, hamar yer səthində diametri 2–3 metr olan dairə çəkilir. Oyunçular iki dəstəyə – komandaya bölünür. Püşk atmaqla dairəyə düşəni müəyyən edirlər. Püşkdə uduzan və ya şeir deyərkən sonuncu heca düşən dəstə dairənin çölünə düşür, yəni «döyən» olur, o biri dəstə dairənin içinə düşür, yəni «döyülən» dəstə olur. Cızığın içərisində olanlar qayışlarını açıb yerә salır, cızıqdan kәnarda olanlar bu qayışları götürərək həmin qayışla onları döymәyә sәy edirlәr.

Dilimizdə «cızığından çıxmaq (cızığını aşmaq)» ifadəsinin həmçinin «qudurmaq», «yolunu azmaq», «yerini bilməmək (sözünün yerini bilməmək)» kimi qarşılığı da vardır.

CİNİ BUTULKADAN BURAXMAQ

►«İnsanın düşünülməmiş hərəkətləri və məcraya sığmayan enerjisi çox dağıdıcı və qarşısıalınmaz hərəkətlərə səbəb ola bilər» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Şərqin məşhur «Min bir gecə» nağıllarından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin nağıllar toplusunun bir süjetində göstərilir ki, dəryaya qarmaq atmış kasıb balıqçı uşağın tilovuna paslanmış mis küp düşür. Küpün ağzı bağlı və üzərində çar Süleyman ibn Davudun möhürü olur. O dövrdə peyğəmbər kimi tanınan Süleyman müdrik və ədalətli hökmdar olmaqla yanaşı, həm də ağacların, quşların, bütün canlıların dilini bilir, o cümlədən zalım ruh sayılan cinləri idarə edirmiş.

Balıqçı ehtiyatsızlıq edərək küpün ağzını açır, oradan tüstü və gurultular içərisindən nəhəng və qəzəbli cin çıxır. Amma artıq insanlara ziyan verəcək həmin cini butulkaya qaytarmağa balaca balıqçının gücü çatmır.

Müasir dövrdə bu ifadə yerindən oynamış qəzəbli kütlənin davranışlarına, həmçinin düşünülmədən başlanmış dağıdıcı kütləvi etiraz hərəkatına aid edilir.

CİNNİ CƏFƏR QOŞUNU

►«Sayca çox olan və idarə edilməyən nizamsız kütlə», «çoxluq», «dağınıqlıq» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında cinlər haqqında yayılmış təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Şərqdə bəzi xalqlar arasında belə bir əfsanə var ki, guya Cəfər cinlərin padşahı imiş. Həm də Cəfərin cinlərdən ibarət o qədər qoşunu varmış ki, saya-hesaba gəlməzmiş. Guya döyüş zamanı bu cinləri qırmaqla qurtarmaq olmazmış, bir cin öldürüləndə onun hər damla qanından min cin yaranarmış. Bax ifadə bu fasiləsiz artmaq təsəvvüründən yaranmışdır. İndi də hər hansı bir şey ardı-arası kəsilmədən çoxalanda el arasında deyirlər: «Elə bil cinni Cəfər qoşunudur».

Çox hay-haraylı, səs-küylü uşaq izdihamı haqqında da bəzən sayca çoxluğa işarə ilə «Cinni Cəfər qoşunu kimi» ifadəsi işlədilir.

Dilimizdə bu deyimlə eyni məna kəsb edən «at ilxısı, köpək sürüsü» ifadəsi də işlədilir.

CÜCƏNİ PAYIZDA SAYARLAR

►Səbirli olmağın, bir hadisənin, bir şeyin sonrasını, əsas nəticəni gözləməyin, qəti qərar çıxarmağa tələsməməyin vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə xalq məişətindən qaynaqlanır.

Adətən, toyuq yazda kürt düşür. Toyuq üç həftə yumurtanın üstündə yatdıqdan sonra həmin yumurtalardan çıxan cücələr çox kiçik, zəif olduqlarından payıza qədər 40–60 faizi ölür və yaxud qurd-quşa yem olur. «Cücəni payızda sayarlar» ifadəsi də elə buradan yaranıb. Bəzən bir işin əvvəlində çox öyünən adamlar haqqında kinayə ilə, bəzən də başlanğıcda zəif olan bir işin gələcəyinə böyük ümid bəslənildikdə bu məsəli çəkirlər.

Dilimizdə bu deyimlə səsləşən «Arxı hoppanmamış «hop» deməzlər» ifadəsi də işlənir.

CÜMLƏ BİKAR, ŞƏNBƏ ŞİKAR

►Faydalı işlə məşğul olmayan, tüfeyli hәyat sürən adamları sәciyyәlәndirmәk üçün işlədilən ifadə.

İfadə qədimdən müxtəlif xalqlar arasında həftənin günləri ilə bağlı yaranmış ibtidai inamla bağlıdır.

Burada «bazar ertəsi» (yaxud «həftə üçü») üçün səciyyəvi cəhət onun ağır gün olması hesab edilir.

Mәlumdur ki, hәftә yәhudilәrdә şәnbәdәn şәnbәyә, xristianlarda bazardan bazara, müsәlmanlarda cümәdən cümәyә hesablanır. Odur ki burada «hәftә üçü» (hәftәnin üçüncü günü) dedikdә bazar ertәsi nәzәrdə tutulur.

Qәdim inanca görә, yeni il hәmin günlə başlasa, o il ağır keçәcәkdir (müqayisə et: «Әyyamda düşәr şәnbәyә Novruz»). Bazar ertәsi ağır gündür. Bunun sәbәbini belә izah edirlәr ki, çox-çox qәdimlәrdә bazar ertәsi («düşәnbә») günü qara, mәnhus qüvvәlәrin hakim olduğu, qalib gәldiyi gündür. Odur ki hәmin gün sәfәrә çıxmaq vә ya digər müһüm işlәri görmək olmazmış.

XVII әsr alman sәyyaһı Adam Oleari göstәrirdi ki, hәftә üçü «әn bәdbәxt gün» hesab olunur. Bu gün hәmişә nә isә pis bir şey baş verirmiş. Bir çox ölkələrdə bazar ertәsi bir işә başlamaq, yola çıxmaq olmazdı. Ona görә ki bu gün «ağır gün» hesab edilirdi.

citius, altius, fortius

Latın dilində: daha cəld, daha yüksək, daha güclü.

İlk dəfə XIX əsrin sonlarında fransız ruhanisi Anri Didon tərəfindən idmançıların devizi kimi təklif olunub. Sonradan müasir Olimpiya oyunlarının təşəbbüskarı Pyer de Kuberten bu ifadəni bəyənib və Olimpiya oyunlarının devizinə çevirib.