Azərbaycan dastanlarının leksikası

yelək

1. Lələk.

2. məh. Oxun baş tərəfinin enli hissəsi; oxun pəri.

3. məh. Qolsuz paltar.

Dastanda ikinci mənada işlənir.

Neylərəm bağçanı, barı olmasa,

Neylərəm heyvanı, narı olmasa,

Bir igidin dünya varı olmasa,

Yeləksiz ox kimi çovar deyərlər.

               (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

yengi

Yeni, təzə.

Leyliyəm, candan bezaram,

Dərdimə dərman yazaram,

Yengi açmış laləzaram,

Qoyma rəngim sola mənim.

                     (“Leyli və Məcnun”)

yerrənmək

Yerləşmək.

Odu ki, Abdullanın atası İsfahandan bir neçə öylə köçüb getdi Ərəsbərə, orda yerrəndi. (“Abdulla və Cahan”)

yey

Yaxşı.

Ölüm yeydi bu sağlıqdan, bu günnən,

Sinəm fariq olmaz dağü düyünnən.

                                 (“Abdulla və Cahan”)

yığval

İqbal (tale) sözünün təhrif olunmuş formasıdır.

Neyləsin Miskin Bürcü

Taleyi, yığvalı qara.

Əl aç yalvar yaradana,

Eylər bir çarə qırmızı!

        (“Bəhram-Gülxəndan”)

yuxalmaq

Yumşalmaq.

Kəmtərin ürəyi yuxaldı, yaxın dostunu, öz sadiq qulunu itirdiyindən kövrəlib görək nə dedi... (“Qulam-Kəmtər”)

yükünü yerə qoymaq

Hamiləlikdən azad olmaq, doğmaq.

Arvad yükünü yerə qoymaq vaxtı olanda qoca Alı kasıb-kusuba nəzir-niyaz verdi ki, siz də mənə dua eləyin, Allah bunu mənim əlimdən almasın. (“Qul Mahmud”)

                                                                     *

Doqquz ay, doqquz gün, doqquz saat, doqquz dəqiqədən sonra arvad yükünü yerə qoydu. Bundan bir cüt, yəni ekiz uşaq oldu: biri oğlan, biri qız. (“Alı xan”)

yüsür ərəb

Rahat, dinc.

Əllərində yüsür təsbeh yüz dənə,

Qorxum budu, göz görməyə, üz dönə,

Bir iyid ki ilqarından tez dönə,

Mövlam ona qənim olsun sabahdan!

                                              (“Şah İsmayıl”)

yüsr

zağ fars

1. Qara qarğa.

2. Məcazi mənada: qara, qaranlıq.

Dastanda təşbeh kimi işlənmişdir.

Mən Qənbərəm dağ kimin,

Titrəyən yarpaq kimin,

Arzını bəzəyəni

Qara geysin zağ kimi.

                   (“Arzı-Qənbər”)

zağa

Heyvan yuvası, mağara.

Haramılar həmin dağda bir zağada məskən salmışdılar. (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                                                  *

Öküzləri açıb buraxdı. Özü də yıxılıb zağada yatdı. Qurbaninin göz evi örtülü, könül evi açıq idi. (“Qurbani”)

zarıncı

Çox xəstəlik çəkib zəifləmiş adam; üzgün adam.

Dialektlərdə həmçinin yalvaran mənasında da işlənir.

Qurbani der: mən yemərəm narıncı,

Yar yara baxarmı belə zarıncı?

                                           (“Qurbani”)

                          *

Dağlayıb zarıncı eyləyib məni,

Zəif cismim öz canımdan doyubdu.

                                               (“Lətif şah”)

zəban fars

Dil.

Zəbanə sözü də vardır; alov, alovun şöləsi, dili; tərəzinin dil şəklində olan hissəsi, mili. Dastanda həqiqi mənada işlənib.

Görürsənmi o dağları, getməz duman, üstədi,

Ovçu gəzər şikarını, oxu kaman üstədi,

Namərdə yalvarınca, düş mərdin ayağına,

Can deyib xoş danışmaq şirin zəban üstədi.

                                                 (“Abdulla və Cahan”)

zəbərcəd

Zümrüdəbənzər qiymətli daş.

Al cavabın deyim, Süsənbər xanım,

Ərş üzünün on iki bürcü-barı var.

Behişti-əlanın ləli-zəbərcət fərşi,

Çox hesabsız huri, qılmanları var.

                                        (“Heydər bəy”)

                        *

Mina qəddin zəbərcəddi,

Nə desən, cana minnətdi,

El köçüb, otaq xəlvətdi,

Gəlsən, alam busən, dilbər.

                                   (“Qurbani”)

zənbur fars

Arı.

Böyük şah babamnan qıllam iltimas,

Əfv etsin, hüzrundan oluram xilas.

Zənburun şanına meyl etsə məkas,

Od tutar ahundan çöllər, gedirəm.

                                        (“Sam şahzadə”)

                              *

Ellər köçdü yaylağıma, dayandı,

Sizin dağdan qar almağa gəlmişəm.

Könül quşu dövr eyləyir bu bağda,

Zənbur mənəm, bar almağa gəlmişəm.

                                                          (“Qurbani”)