Azərbaycan dastanlarının leksikası

bənöyüş

bərə¹

1. Ov gözlənən yer, pusqu, marıq.

2. Çıxacaq yer, yol, aralıq.

Şirtək bərələrdə yatdı,

Atasıynan güştü tutdu.

Cavan getdi, qana batdı,

Söhrab nalan dünya, səndən.

                        (“Fərhad və Şirin”)

bərə²

Bağ və bostanların arasında qoyulan çığır, ara, sərhəd, açıq yer, mərz.

Sandıq su ilə gedərək İstambulda Şıx Nəsir adlı bir şəxsin bağının bərəsinin ağzında durdu. Bağbançı suyun kəsildiyini görcək bayıra çıxıb gördü ki, bir sandıq bərənin deşiyini kəsib, amma üstündə də bir nəfər oturmuşdur. (“Mahmud-Niyar xanım”)

bərəks

fars. – bər, ərəb. – əks

Əksinə olaraq, tərsinə, ziddinə, zidd.

Başa yetişmədi dərsim, savadım,

Bərəks etdi çərx-fələk muradım,

Mən Qeys ikən Məcnun qoyuldu adım,

Üz çevirib biyabana gedirəm.

                           (“Leyli və Məcnun”)

bərg fars

Yarpaq.

Zanbağı, yasəmən, bərgi-ireyhan,

Fəsli-bahar gülüstanım, xoş gəldin!

                                                   (“Qurbani”)

bərgə

bərhəm

ərəb. bərhəm – dağınıq, qarışıq

bərhəm etmək – pozmaq, dağıtmaq, bərbad etmək.

O yar ilə sənin əhdi-peymanın

Bərhəm edib pozan yerdi güllü bağ.

                               (“Dilsuz və Xəzangül”)

bərri-bəhr

ərəb. bərr – quru (dəniz müqabili), bəhr – dəniz

“Bütün dünya” mənasında işlənir.

On üç ildi bərri-bəhri seyr etdim,

Şahbazımdan xəbər verən olmadı.

Şan-şövkəti, ləşkəri mən tərk etdim,

Bir yanıma gəlib görən olmadı.

              (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

bəzirgan fars

Tacir.

Bazar sözündən yaranıb.

Könül, sənə vəsfi-halım söyləyim,

Yarəb, bu dünyada necolur könlüm?

Hərdən dərviş olur, hərdən dilənir,

Hərdən bəzirgandan xac olur könlüm.

                                                         (“Əmrah”)

                              *

Ay ariflər, heç kəs yalqız olmasın,

Yalqız işə daşdan divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç matahın, xird eylə,

Ararlar, yükündə nə var deyərlər?

                            (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

                             *

Buxaranın fitnəkarı bəzirgan,

Sayat bəyin sövdagarı bəzirgan.

Səyalının sehrikarı bəzirgan,

Bu gəlməmiş, boynu sınmış bəzirgan.

                                 (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

bəziryan

bəzzaz ərəb

Parça, arşınmalı satan tacir.

Bir xalı bəzzazdı, Rumun Qeysəri,

Bir xalı içibdi abi-kövsəri,

Bir xalı ağlımı edib sərsəri,

Bir xalı ağ üzə düzülən gəlir.

                                    (“Əsli və Kərəm”)

bica fars

Bihudə, əbəs, boş-boşuna.

Xəyal toxumun əkərsən,

Bica əzablar çəkərsən,

Ağlarsan, qan-yaş tökərsən,

Nə yatıbsan, Tahir Mirzə?!

                               (“Tahir və Zöhrə”)

bidar fars

Ayıq, oyaq, sayıq.

Ey Salatın, aşıqların sərində,

Sənin zülfün kimi biştab olmaz,

Cəmalına, Pəri, müştaq olalı,

Bidar olan gözlərimdə xab olmaz.

                                                   (“Qurbani”)

bifəl fars

Fərsiz, əlindən bir iş gəlməyən.

Bir bağçanın əgər barı olmasa,

Alması, heyvası, narı olmasa,

İyidin dünyada varı olmasa,

Xalq içində ona bifəl deyərlər.

                                  (“Abbas və Gülgəz”)

bifər

biilqar

fars. bi-, ərəb. ilqar

Əhdini pozan, vəfasız.

Baxış deyər, dövlət-varım var mənim,

Bir kəsərli ahı-zarım var mənim.

Leyla kimi xanım yarım var mənim,

Getməsəm, olaram biilqar indi.

                                      (“Baxış-Leyla”)