Azərbaycan dastanlarının leksikası

şükvə

şimdi

İndi.

Şimdi paşa qulluğunda,

Sədri Əzəm yanında.

Haqqınan divan kəssinlər,

Ədalət divana gəl.

              (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

şirmayı

fars. əsli: şirmahi

Fil sümüyü və ya ona bənzər maddə; sədəf.

Pərişan tellərində

Şirmayı şana dolanır.

Bəxtəvər gümüş kəmər

Dönür hər yana, dolanır.

               (“Səyyad və Sədət”)

Canım usta, mənə bir qılınc qayır,

Nə uzun, nə gödək, bir qərar ola.

Dəstəyi şirmayı, özü qoşanov,

Vuranda ürəkdən xəbərdar ola.

                    (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

şivə fars

Naz, qəmzə, işvə.

Səndə bu şivə nədir?!

Zamana üşşağı, gözəl!

                        (“Səlim şah”)

şoq ərəb

1. Şiddətli meyil, həvəs, arzu, istək.

2. İşıq.

Şoq əhlinin canın alır ahutək sərxoş gəzişin,

Nəzərin mərdlərə bir ruhi-rəvan kimidir.

                                       (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                     *

Bir də Gözəl xanım elə gözəldi ki, adam üzünə baxanda gözəlliyin şoqunnan axlı başınnan gedir. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                                   *

Gözəlin gül camalı

Şoq salır hər yana bu gün.

                        (“Seydi və Pəri”)

şox

şövq

şonqar

Şahin.

Gözəllər gözəli, gözəllər xası,

Silindi, qalmadı könlümün pası,

Sinəni bənzətdim şonqar yuvası,

Oğlan paltarında qıza rast gəldim.

                                                 (“Qurbani”)

                                *

Nəcəf bir qəvvasdı, salma dərinə,

Bir də çətin olar yerdə sürünə,

Kəklik, pərin çatmaz şonqar pərinə.

Gəlməsin könlünə güman, haralı?

                (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                                *

Mən aşiqəm şonqara,

Şahin gərək şonqara,

Cik-cik deyən sərçələr

Neylər şahın-şonqara?

             (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

şur fars

1. Vəcd, şövq, cuşa gəlmə, coşqunluq.

2. Qalmaqal, hay-küy, gurultu.

Gətirdi kəlamı cümlə cahana,

Qırxları göstərdi əhli-ürfana.

Peyğəmbər xitabın gətdi dəhana,

Həbibin söhbətin şur eylədi şah.

                                             (“Qurbani”)

Bir şur salaq bu cahana,

Meydan boyansın al qana,

Səfər eyləyək hər yana,

Xoş gəldiniz, dəlilərim!..

                 (“Koroğlunun qocalığı”) 

şur etmək

1. Vəcdə gətirmək, coşdurmaq.

2. Səs-küy salmaq, gurultu qoparmaq.

şüğülzümmə ərəb

Allah qarşısında günahkar, təqsirkar olma.

Dastanlarda şurüzümmə şəklində işlənir.

Mən də gəlmişəm bir yer verəsən,

Qəriblərin halın görüb biləsən,

Nənəm ölsə, şurüzümmə qalasan,

Canım xoca, nənəm camedə qaldı.

                                            (“Aşıq Qərib”)

şüğülzümmə olmaq

Günaha batmaq, günahkar olmaq.

şüğülzümmə eləmək

Günaha batırmaq.

şüğülzümmə etmək

şümşad fars

1. Həmişəyaşıl ağac.

2. Şümşad ağacı kimi qamətli.

3. Dialektlərdə hamar mənasında işlənir.

Bülbültək qucaram gülü,

Yandırıbdı şirin dili.

Baxış bəyin şümşad əli,

Qucmağa belləri gəlir.

                    (“Baxış-Leyla”)

                       *

Məntək gözəl tapanmazsan dünyada,

Qaç qabaqdan baxginən bu şümşada.

Əyər mal istəsən həddən ziyada,

Nə istəsən məndə var, qayıt indi.

                                        (“Baxış-Leyla”)