Azərbaycan dastanlarının leksikası

sovməə

sona

Yaşılbaş ördək.

Dilimizdə bəzən qu quşunun sinonimi kimi də işlənir.

Əcəb həddə çatıb yaşın,

Sonatək yaşıldı başın.

Nə xoş çəkilibdi qaşın,

Könül sənə bənd olubdu.

                              (“Fərhad və Şirin”)

Bülbül olan heç unutmaz gülünü,

Sona olan tərk eyləməz gölünü.

Şirin heç döndərməz səndən meylini,

Oğlan, bir səbir eylə, sirrim duyarlar.

                                       (“Fərhad və Şirin”)

Nə ola sözüm qanasan,

Məni yandırdın, yanasan,

Sən bir yaşılbaş sonasan,

Qoy tökülsün şux tellərin!

                      (“Koroğlunun Qars səfəri”) (“Koroğlu–Hümmət”)

Göydən bir cüt sona endi,

Aylı dağın arasına.

Yar ki yardan küsər oldu

Ağlar, sızlar, çarası nə?

                (“Koroğlunun Qars səfəri”)

Eyvaz kimi olmaz sona...

               (“Koroğlunun Türkmən səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

sövdəgər

ərəb. sövdə və fars. gər

Parça alverilə məşğul olan tacir.

– Mənim toyum var, ora gedək. Toydan sonra sizə aşıqlıq lazım deyil, gedib sövdagarlıq elərsiniz. (“Abdulla və Cahan”)

Baba sövdəgəri dörd yana işlər,

Neçə qul-qaravaşı, axçanı xəşlər,

Hesabı yox, beş-beş, on beş bağışlar,

Bu sifətdə çodar olmaz, ay olmaz.

          (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

sövdəyər

sövmi-salat ərəb

Oruc və namaz.

Sövm – oruc, səlat – namaz deməkdir (namaz fars sözüdür).

Əl çəkmə dünyada sövmi-salatdan,

Təmiz ver, qalmasın xümsü-zəkatdan...

                                         (“Mahmudla Nigar”)

sövmü-səlat

sürahi ərəb

1. Su və ya şərab tökmək üçün uzunboğaz şüşə qab; qrafin.

2. Məcazi mənada: gözəlin boyu, gərdəni.

Alimdən dərs aldım əlif-bey üçün,

Sürahilər düzülübdü mey üçün,

Dəli könül, qəm çəkirsən nə üçün?

Qəmli günün şad günü var yanınca.

                                                      (“İrvahım”)

                               *

Sürahi gərdənsiz tamam xoşnəzər,

Bu güllü bağlara edirsiz güzar.

Qəddiniz sənubər minaya bənzər,

Xoş gəlibsiz siz bu bağa, qızlar.

                     (“Dilsuz və Xəzangül”)

surahı

sürahı

süxənvər fars

1. Söz söyləyən, danışan.

2. Dilavər, dilli.

3. Məcazi mənada: şair.

Mahmud bəy qoşan adam Qurbanini sazbənd Usta Bədəlin dükanına gətirdi.

Salamməleyk, əleykəssəlamdan sonra Qurbani ona dedi:

– Usta, mana elə bir saz ver ki, öz-özünə süxənvərlik eləsin. (“Qurbani”)

süleymani ərəb

Güclü zəhər.

Şər deməsən, xeyir gəlməz. İşdi, elə ki ölmədi, keçdi, onda bir almaya süleymani zəhər daxil edib verərsən, ölüb başımızdan rədd olub gedər. (“Abbas və Gülgəz”)

sürəyya ərəb

Yeddiqardaş ulduzlar, ülkər (Dana bürcündə yeddi ulduz topasının adı); ümumiyyətlə, ulduz.

Nazlı yar əlindən sinəsi dağam,

Sürəyyatək yatmamışam, oyağam.

                                                   (“Qurbani”)

şahbaz fars

1. Tərlan, şahin.

2. Məcazi mənada: igid, qoçaq adam haqqında.

3. Məcazi mənada: məğrur gözələ, gözəlin məğrur gözlərinə, baxışlarına işarə.

Yetirsəm özümü şahin, şahbazə,

Günü-gündən ömrüm olur tər, tazə.

Gözəllər dəstəylə çıxar pişvazə,

İzin versən qayıtmaram bu yoldan.

                            (“Bəhram-Gülxəndan”)

                             *

On üç ildi bərri-bəhri seyr etdim,

Şahbazımdan xəbər verən olmadı.

Şan-şövkəti, ləşkəri mən tərk etdim,

Bir yanıma gəlib görən olmadı.

             (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

                             *

Bu necə əndazdı, gəlin,

Baxışın şahbazdı, gəlin.

                        (“Şah İsmayıl”)

                             *

Səhər-səhər nə xoş gəlir avazın,

Gedibdir baharın, qalıbdır yazın,

Səni alır qaçar tülək şahbazın,

Sizin göldən bizim gölə gəl, sonam.

                    (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

şahvar fars

Şahlara layiq, şahanə.

Şad elədin Qurbaninin didarın,

Həsrətin çəkirdim sən kimi yarın,

Saldın bağa küllü cəmi dostların,

Gözəllər şahvarı canım, xoş gəldin!

                                                   (“Qurbani”)

şəhvar