Azərbaycan dastanlarının leksikası

afat

ağı

1. Zəhər.

2. Məcazi mənada: çox acı şey haqqında; zəqqum.

Dan yerləri atıbdı,

Xoruzları yatıbdı.

Bəlkə də bu xörəyə

Nənən ağı qatıbdı?

               (“Arzı-Qənbər”)

Eşqin piyaləsin verdilər içdim,

Ağzımda tam verdi ağı təhrində.

                           (“Səyyad və Sədət”)

ağu

ağılmənd

ərəb. ağıl, fars. mənd

Ağıl sahibi, ağıllı insan (dərdmənd qəlibi ilə düzəlib).

Qurbani der: göz gözlədim, göz aldım,

Səmağ oldum, ağılmənddən söz aldım,

Düz tərpəndim, mərufumu tez aldım,

Ədəb götürdüm, yol-ərkanə yetişdim.

                                                     (“Qurbani”)

ah-vəbal

fars. ah, ərəb. vəbal

Günah, məsuliyyət; babal.

Adamlar yerbəyerdən xana minnət eləyib dedilər:

– Xan, aşığın ah-vəbalı tutar, şəhərimiz viran olar. Bunu öldürmə. Bu, aşıq olub, məşuqunun dalınca gəzir. (“Qurbani”)

axça

1. Gümüş pul (ilk dəfə 1329-cu ildə Sultan Orxan kəsdirmişdir).

M.Füzulinin “Şikayətnamə” əsərində aqça şəklində işlənir.

2. Bəzi balıqların üzərindəki parlaq sədəf kimi pərəklər; pulcuq.

Dastanlarda 1-ci mənaya rast gəlinir.

Bu Müslümü kim yetirsə Sayada,

Savab eylər yüz axçadan ziyada.

Varım, yoxum bircə odur dünyada,

Nə zillətlə boya yetirdim, çoban.

                      (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

ağça

alasan geydirəsən həmişə yara qırmızı

Mərhum G.Hüseynoğlu M.Müşfiqin əsərlərini toplayıb nəşr edərkən bu misranı da külliyyata daxil etmişdi.

Sonralar o, misranın Müşfiqin olmadığını, səhvə yol verdiyini etiraf etmişdi. Nakam şairin yalnız çap olunmuş deyil, hafizələrdə qalmış şeirlərini də toplayan ədib bu parçanı kitaba bir xatirə əsasında salıbmış. İki gənc xanım yolda M.Müşfiqə rast gəlir, xanımlardan birinin əynində qırmızı rəngdə libas var imiş. M.Müşfiq onları görən kimi bədahətən bu misranı söyləyir. Həmin xanımlar şeirin M.Müşfiqə aid olduğunu düşünüblər. Misraya “Bəhram-Gülxəndan” dastanında duvaqqapmada rast gəlinir:

Al-yaşıl, abı sarı,

Bənövüş qara, qırmızı,

Alasan, geydirəsən,

Həmişə yara qırmızı.

Çərkəzi atlas ola,

Dizliyi xara qırmızı.

Mahalda yandırma məni,

Batarsan nara, qırmızı.

               (“Bəhram-Gülxəndan”)

alçaq

Azərbaycan dilində sözün məlum mənalarından başqa, dastanlarda “sadə”, “təvazökar” mənasına da rast gəlinir (bu məna dialektlərdə də qeydə alınıb).

Qoçaqdan olubsan, qoçaq olgunan,

Qadadan, baladan qaçaq olgunan,

Sən açıq ol, mərd ol, alçaq olgunan,

Demə varım çoxdu, pulum yaxşıdı.

                                      (“Əsli və Kərəm”)

Aşıq ol, comərd ol, alçaq olgilən,

Demə varım çoxdur, pulum yaxşıdı.

                               (“Valeh və Zərnigar”)

aləmi-vəyğa

aləmi-vağıya

aləm-vağyə

aləmi-vaqi

altun

Qızıl.

Hər zaman çəkərəm yası,

Silinməz könlümün pası;

Sərimin getməz sevdası

Altun kəmər belə düşdü.

                   (“Əsli və Kərəm”)

amada fars

Hazır, müntəzir.

Bülbül gül üstündə eyləyir səda,

Hər kəs öz işinə olub amada,

İnsanlar tamamən çatır murada,

Yetibdi mətləbə şadan olubdu.

                      (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                   *

Bu tacir malı deyil, bu hökumət hiyləsidir, üstümüzdə qoşun var, amada olun. (“Abbas”)