Azərbaycan dastanlarının leksikası

xəndan fars

1. Gülən, üzügülər, şən.

2. Məcazi mənada: klassik ədəbiyyatda tamam açılmış gülə bənzəyən gözəlin üzü mənasında işlənmişdir.

Qızılgül açılıb xəndan içində,

İnnabı dodaqlar dəhan içində,

Abbasam, durmuşam meydan içində,

Hər kimin mənimlə var işi, gəlsin!

                                (“Abbas və Gülgəz”)

xəndə fars

Gülüş, gülümsəmə.

Eşqin sövdasına aşiq düşəndə,

Eləməz nəsihət heç əsər, nədi?

Bülbültək tutulur, heç olmaz xəndə,

Verə yar yolunda can, bu sər nədi?

                            (“Dilsuz və Xəzangül”)

xərmöhrə fars

1. Palana bəzək üçün tikilən rəngbərəng iri muncuqlar.

2. Məcazi mənada: dəyərsiz, qiymətsiz.

Xərmöhrə gətirib ləldir deyər,

Doğru söz deyərsən, təbinə dəyər.

Bir igid öz qədrin bilməsə əyər,

Düşər el gözündən, hörməti olmaz.

                              (“Məsim və Diləfruz”)

Qeyd: N.Tusi “Cavahirnamə” əsərində xərmöhrə haqqında belə yazır: “Xərmöhrə ağ və uzun boyun sümüyüdür. Hər iki üzündə xallar vardır. Uzunsovdur. Uzunqulağın boyun arxasındakı ətdən çıxarılır... Əzilmiş halda vərəmli xəstələrə verilir”.

xətti-xal

ərəb. xətt, fars. xal

Gözəlin sifəti mənasını verir.

Dastanlarda bəzən gözəl oğlanlar barədə də işlənir.

Xətti-xallı Fərhad oğlan,

Oğlan, inan, mən səninəm.

Gül camallı Fərhad oğlan,

Oğlan, inan, mən səninəm.

                    (“Fərhad və Şirin”)

xəttü-xal

xəyət

1. Baramadan əyrilən sap.

2. İpək parça növü.

Qurbani der: zülfün ucu xəyətdi,

Qurandakı qulhuvəllah əhətdi,

Desələr sərində bu nə halətdi?

De ki, bir Pərinin yadigarıdı.

                                     (“Qurbani”)

xəyyat ərəb

Dərzi, paltartikən.

O, şəhərdə qəriblər kimi dolanıb, bir neçə gündən sonra güzarı bir xəyyat dükanına düşdü. Ustaya salam elədi. Xəyyat ona yer göstərdi, əyləşdi. (“Dilsuz və Xəzangül”)

xırd

fars. xəridən – almaq

Satınalma, alma.

Dastanlarda xırd eləmək – satmaq mənasında rast gəlinir.

Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim,

Yalquz daşdan olmaz divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç mətahın, xırd elə,

Alanlar yükündə nə var deyərlər?

                               (“Abbas və Gülgəz”)

                              *

Ay ariflər, heç kəs yalqız olmasın,

Yalqız işə daşdan divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç matahın, xird eylə,

Ararlar, yükündə nə var deyərlər?

                 (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

xirid

xirid eləmək

1. Satın almaq, pulla almaq (mal, əşya).

2. Satıb başdan eləmək.

xirid etmək

xiridar fars

1. Alıcı, müştəri.

2. Məcazi mənada: bir şeyin qiymətini bilən, başa düşən; sərraf.

Yavaş get, yavaş get, kimin yarısan?

Hansı bəxtəvərin xiridarısan?

Kölgədə bəslənmiş quzey qarısan,

Sabahın yelləri tez dəyər sənə.

                (“Qurbani. Diri versiyası”)

xirqə ərəb

1. Bez və ya qumaş parça.

2. Dərvişlərin geydikləri qaba yundan uzun ətəkli üst geyimi.

Katiblər dərs alar, vədə sin gözlər,

Ömür başa yetən vədə sin gözlər,

Məcnun da Leylinin vədəsin gözlər,

Baş verib xirqadan nəs ağı neylər?

                                (“Abdulla və Cahan”)

xırqa

xirqəpuş

ərəb. xirqə, fars. ...puş

Xirqə geyən dərviş.

Yatmışdım mən də, qəmə duş oldum,

Oyandım qəflətdən xirqəpuş oldum,

Kamandar ovçuya mən də tuş oldum,

Sona kəklik kimi gəzdiyim yerdə.

                             (“Mahmudla Nigar”)