Azərbaycan dastanlarının leksikası

sayə

sayıl ərəb

Dilənçi, yolçu.

Qapıya gəlmişəm, sayılam, sayıl,

Haq verən paylara olaram qayıl.

                    (“Qurbani. Diri versiyası”)

Şikar edib, tutdum bir şux tərlanı,

Oldum cəmalına mayıl, Eyvazxan!

Cünun edib məni salma dağlara,

Eylə öz qapında sayıl Eyvazxan!

(Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

sail

selav

ərəb. seylab – sel, sel suyu

Sel axan yer, dərə.

Dialektlərdə “sel yuyan yer, torpaq” mənasında da işlənir.

Qanlı dərya, nə axarsan selavda,

Axıb-axıb nə məkana gedərsən?

                                 (“Tahir və Zöhrə”)

selab

setarə

fars. sətar

Çalğı aləti, tarın bir növü.

Canını qurban edəsən,

Bir belə cənnət quşuna.

Götürüb setarəni,

Basıb mərməri döşünə.

                (“Tahir və Zöhrə”)

setar

sevda ərəb

Eşq, məhəbbət; həvəs, arzu.

Desələr: Qurbani, bu nə sevdadı?

Söylə: bir Pərinin yadigarıdı.

                                      (“Qurbani”)

Dərdli Kərəm bu eşq ilə bişmişdi,

Sevda üçün can-başından keçmişdi;

Əsli, keşiş xoy üstünə köçmüşdü,

Yol verməyin, başı dumanlı dağlar!

                                        (“Əsli və Kərəm”)

Koroğlu mərdliyi qala dünyada,

İgid gərək başda sevda qaynada,

Dava günü sər meydanda oynada,

Meydannan qaçana namus, ar olsun!

                                      (“Koroğlunun qocalığı”)

sövda¹

seyrəqib

seyraqub

seyrağub

səgrəqib

Farsca “it” mənasını verən səg və ərəb mənşəli rəqib sözlərindən əmələ gəlib, it rəqib, it xasiyyətli rəqib mənasını verir.

Dialektlərdə seyrəqub “xəbərçi, araqarışdıran” mənalarında işlənir. Dastanlarda müxtəlif fonetik variantlarda rast gəlinir. Xalq arasında şoğərib şəklində də işlənir.

Sallana-sallana gələn Salatın,

Gəl belə sallanma, göz dəyər sana.

Al yaşılı geyib, qarşıda durma,

Saqın səryağıbdan söz dəyər sana.

                                                   (“Qurbani”)

                               *

Danışırıq biz qeybdən,

Xəbərin yoxdu eyibdən.

Qorxuram mən səyrəğibdən,

Nə yatıbsan, Tahir Mirzə?!

                      (“Tahir və Zöhrə”)

                               *

Yarım yenə çıxıb gülşən seyrinə

Ətrafında bağça necə, bağ necə?

Səryaqıbın tənə-tənə sözləri,

Sinəm üstə düyün necə, dağ necə?

                                          (“Şah İsmayıl”)

                               *

Yəqin bil ki, Şah İsmayıl özüdü,

İnanmayın, səyraqıbın sözüdü,

Ərin yaraşığı iki gözüdü,

Amandı, şah baba, zay etmə məni!

                                          (“Şah İsmayıl”)

                               *

Qədəm basıb hüzuruna gəlmişəm,

Qaragözlü mehribanım, oyan, yar!

Seyraqıblar girib canım qəsdinə,

Qaragözlü mehribanım, oyan, yar!

                                   (“Leyli və Məcnun”)

                               *

Vəfalı yar, durub baxma yoluma,

Mən daha məktəbə gələn deyiləm.

Seyrağıblar vaqif oldu halıma,

Mən daha məktəbə gələn deyiləm.

                                   (“Leyli və Məcnun”)

                               *

Neçə sözlərin dildədi,

Seyrağib sağı-soldadı.

Yarımın gözü yoldadı,

Halal eylə, hümbət eylə!

                        (“Müğüm şah”)

                               *

Gəl söylə eldən, ulusdan,

Seyraqıb çıxmasın yoldan.

Mehriban Mələktavusdan,

Xəbər ver sən bizə, çoban.

              (“Dilsuz və Xəzangül”)

                               *

Ahımdan asiman yanar,

İndi seryaqıb oyanar.

             (“Dilsuz və Xəzangül”)

Qeyd: Dilimizdə səksən sayı ilə yanaşı, həştad sözünün də işlənməsinin məhz səg (it) sözü ilə bağlı olduğu güman edilir. Belə ki, səksən (səg`sən) “itsən” mənasını verdiyi üçün, xüsusən də fars dilinin geniş yayıldığı Bakı dialektində bu sözdən imtina olunmasına gətirib çıxarmışdır.

seyvan

1. Eyvan.

2. Kölgəlik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Fələk, şad könlümdən alma həvəsi,

Ayırma yarımdan, tutaram yası.

Necə oldu bu seyvanın yiyəsi?

Dərd-qəmi var, tamam ağlar qalıbdı.

                                     (“Səyyad və Sədət”)

Mən gələndə seyvanda durmuşdu,

Ağ üzündə halqa birçək burmuşdu,

Firəngi qayçıynan telin vurmuşdu,

Oğul, sən adın de, mən nişan verim.

                                                     (“İrvahım”)

Baz da der ki, bəni bəylər götürür,

Üstümüzə ala seyvan örtdürür,

Sənin bağun bir atmaca götürür

Yeri, var get, hey quşların cürəsi.

                                        (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

sədəmə ərəb

1. Çarpma, vurma, toxunma, toqquşma.

2. Gözlənilmədən başa gələn bəla, müsibət, fəlakət, afət.

Münəccimlər dedilər:

– Göydən bəla gələcək, taxt-taca sədəmə yetişəcək. Şahlığı bir nəfərə tapşır, qırx günlüyə səyahətə çıx, bəla gəlib sovuşsun. (“Səlim şah”)