Azərbaycan dastanlarının leksikası

səmər ərəb.

Fayda, mənfəət, xeyir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çağırır genə Səfəri,

Yox imiş dünyanın sonu, səməri,

Qıraram dəstəni, vurram nəfəri,

Ərənlərin piri yanımda gərək!

                      (“Koroğlunun Qars səfəri”)

sərasər fars

Başdan-başa, bütünlüklə, tamamilə, bütöv, başdan-ayağa. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Başına döndüyüm ay qoç Koroğlu,

Əgər igidsənsə, gəl apar məni!

Həsrətindən yoxdu səbrim, qərarım,

İncidir sərasər ahü zar məni.

                       (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

sərasimə fars

Hövlnak, qorxu içərisində, dəhşət içərisində, vahiməli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu heç bir seydən xəbəri yox, şirin yuxuda, bir də beş-altı adam töküldü üstünə. Sərasimə yerindən qalxıb onu o yana, bunu bu yana, baxdi ki, ev doludu adamla. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

sərdar fars

1. Sərəncam vemək hüququna malik hakim.

2. Başçı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sərdar ölsə, ələm yatar,

Müxənnət məqsədə çatar,

Çənlibelim yasa batar,

Gəlmədi, Eyvaz gəlmədi.

                                       (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

Səni Çənlibelə, özümə oğul, dəlilərə sərdar eləməyə aparıram.

                                         (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

Ağa vəzir, mən xub sənə neylədim,

Hər nə etdim dost könüldən eylədim,

Səni o sərdara cəllad eylədim,

Can alıcı Əzrayılam, gəlmişəm.

                                          (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

sərəsgər

fars. sər, ərəb. əsgər

Qoşun başçısı, qoşun böyüyü, baş komandan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Neçə qanlı başlar mizrağa taxdım,

Neçə sərəsgərlər yandurub yaxdım,

Koroğluyam, yaxşı keflərə baxdım,

Bu cahanda arzumanım qalmadı.

                   (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

sərgərdan fars

Səfil, yersiz-yurdsuz, sərsəri, avara. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəlib burda xub sərgərdan qalmışam.

Usta, qulun ollam, yola sal məni!

Bunun taynı yüz tümənə almışam,

Usta, qulun ollam, yola sal məni!

                   (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Nigar–M.Sultan”)

Nigar xanım dedi:

– Mən toy-düyün istəmirəm, məni bu yollarda sərkərdən etmə, tez Çənlibelə yetir.

                                       (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

sərkər

1. Başçı.

2. Mala, heyvana baxanların başçısı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşər hərdəm paşalarla davası

Kəsilməz savaşı, cəngi, qovğası,

Cünun deyər Çənlibelin ağası,

Yeddi min dəliyə sərkər Koroğlu.

                         (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

Qurbanam mərdin adına,

Dostunu salar yadına,

Bu gün sərkər imdadına

Gəldi dəlilərim, gəldi.

                         (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

Çənlibel üstündə əsrəmiş nərsən,

Düşman qabağında dayanan ərsən.

Tamam dəlilərə igid sərkərsən.

Axtarsan taparsan düzilqar məni.

                          (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”) (“Dərbənd–Vəli”)

sərkar

sərnic fars

Misdən, saxsıdan və s.-dən düzəldilmiş bir və ya ikidəstəli ağzıgen qab. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tez özü yerə sindi, yapıncını qayadan dərəyə tulladı. Dalınca da bir sərnic qatıq atdı.  

                                                                                                   (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

sərsəm fars

Ağlını itirmiş, zehni qarışmış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yerişindən oxşatmışam sərsəmdi,

Dostluğuyla düşmanlığı bir dəmdi.

Koroğludu, ya da Dəli Həsəndi,

Bu qılıqda çodar olmaz, ay olmaz.

                (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

səyirtmək

Çapmaq, dördnala sürmək (atı). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əzəl bunu, sonra da o birisini min, təzəcə sulanmış şumda səyirt, qaratikanlığa sür, sonra da sıldırım daşlı dağa çap.

                       (“Alı kişi”)

Düratı səyirdib düşmüşəm yola,

Urum deyib Çənlibeldən gəlirəm.

Gümüş qolçaqları bağlayıb qola,

Polad geyib Çənlibeldən gəlirəm.

                               (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

sığarlamaq

Sığallamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yeddisindən çünki yetdi onuna,

Tükün sığarladı, girdi donuna,

Dəli Mehtər dolananda yanına,

Üstə çıxar əldə şeşpər sallı olu.

                          (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

sığır

1. Qaramal.

2. Maral fəsiləsindən iri gövşəyən məməli heyvan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəbatın tərifini eylərəm,

Üç yaşında hər nişanı bəlli olu,

Buğanaq ayaqlı, yonma dırnaqlı,

Sığır qabırğalı, maral əlli olu.

                       (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

sıpıxmaq

Gizlincə aradan çıxmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xan istədi ki, sıpıxsın, Koroğlu onu dayandırdı.

             (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

sikkə ərəb.

Metal pul üzərinə vurulan damğa, naxış, yazı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu bu dəfə pulları iki baş barmağının arasında elə sürtdü ki, sikkələri pozuldu.       

                                                                                                (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

Kəsdirrəm gümüşdən yəhər,

Tumarlaram axşam, səhər,

Götür burdan qaç birtəhər,

Sikkə vurdurram nalına!..

                            (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)