Azərbaycan dastanlarının leksikası

qarçıqay

qarçqay

qarıqqay

qasid ərəb

Xəbər və ya məktub aparıb gətirən adam; elçi, çapar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qasid qasidin dalına düzülmüşdü. Xotkara gündə bir xəbər gəlib çatırdı. Özü də bir-birindən qara, bir-birindən bəd xəbərlər. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Elə ki qasid gəlib Bayazidə çıxdı, Əhməd tacirbaşı naməni oxuyub gördü Hasan paşa yazıb. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Cəfər paşa naməni bir qasidə verib xotkara göndərdi, özü də hazırlıq görməyə başladı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Alma satan Koroğluynan Pərizad xanımın arasında qasidlik edirdi. Koroğlu bu eşq üstündə Pərizad xanımın qardaşını da öldürmüşdü. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

qaş

1. Dağın, təpənin hündür yeri.

2. Yəhərdə: qaltağın (yəhərin ağacdan olan hissəsi) dalında və qabağındakı çıxıq, dik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bayazid xoş mənzərədi,

Tülək tərlana bərədi,

Qayadı, daşdı, dərədi,

Qaşdı Bayazid yolları.

         (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Yəhər qaşında da yüz qızıl pul var. Onu da külfətinə xərclik edərsən. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Koroğlu ayağını üzəngidən çəkib yəhərin qaşına qoydu, sazı götürüb dedi... (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

qayır-qayır

Qayır-qayır qaynamaq: alliterasiya və assonans əsasında yaranan tərz bildirən söz. 

(“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yalnız qayır-qayır qaynamaq birləşməsi tərkibində işlənir.

Çənlibel yenə də gülə, nərgizə boyanmışdı, bulaqlar qayır-qayır qaynayır, ürəklər oyur-oyur oynayırdı. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Bunun gözləri Üçtəpə sağsağanının gözləri kimi qayır-qayır qaynayır. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qəmər¹ ərəb

Ay // aşıq şeirində və klassik ədəbiyyatda gözəl üz mənasında işlənir.(“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bircə dindir Dəmirçioğlunun özünü,

Şəmsü qəmər kimi göstər üzünü,

Qoy öpək Qıratın dırnaq, gözünü,

Gün kimi aləmə yayıl, Eyvazım!

        (“Durna teli”) (“Bağdad–Əsəd”, “Bağdad–Əli”)

qəmər²

1. Açıq-qara.

2. Dialektlərdə sarımtıl (at haqqında) mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əylən deyim Qıratın qiymətini,

Səksən min sərkərdə mala da vermə!

Səksən min ağ tüklü qəmər öyəcə,

Səksən min xəzinə pula da vermə!

                     (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qatım-qatım

Qatım-qatım qatlamaq – əzmək, əldən salmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir yandan Koroğlu, bir yandan Qırat az vaxtda dəstəni qatım-qatım qatlayıb əldən-ayaqdan saldılar. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

*

Keşikçiləri qatım-qatım qatlayıb qabağına qatdı (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

quba

Vəhşi qaz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən çəkmədim sonalardan belə naz,

Ovlamışam qubalardan quba, qaz,

Usta mənimkidir divardakı saz,

Usta, qulun ollam, yola sal məni!

     (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Nigar–M.Sultan”)

quba-qaz

quba qaz