Azərbaycan dastanlarının leksikası

həmrah

fars. rah – yol

Yol yoldaşı, yoldaş.

Əmrah dedi:

– Xanım, Əmrah demirəm, həmrah deyirəm. Bizlərdə həmrah yol yoldaşına deyirlər. (“Əmrah”) 

                                                                           *

Elimdən, obamdan olmuşam mən yad,

Həm aşığam, həm abdalam, həm səyyad,

Həmrah yox, nabələd eylərəm fəryad,

Aman mən qəribə bir yol bələdi.

                        (“Dilsuz və Xəzangül”)

hənək ərəb

Zarafat.

Mən Dilsuzam, talan sallam elinə,

Zənən kimi hənək gəlmə dilinə.

İgidsən, qılıncı sən al əlinə,

Namərd olan bu cəngana gəlməsin.

                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

hənək etmək

Zarafat etmək, zarafatlaşmaq, şuxluq etmək.

hənək eləmək

hənəkləşmək

hərami ərəb

Quldur, çapovulçu, yolkəsən.

Bir qədər getdikdən sonra həramilərə rast olur. (“Baxış-Leyla”)

haramı

harami

həramibaşı

Quldurbaşı.

Başına döndüyüm həramibaşı,

Doğramayın məni, aman günüdü.

Gözümdən axıtma qan ilə yaşı,

Doğramayın məni, aman günüdü.

                                         (“Baxış-Leyla”)

                                     _*

Başına döndüyüm, həramibaşı,

İzin verin, mən gedəlim yoluma.

Unutmuşam ata-ana, qardaşı,

İzin verin, mən gedəlim yoluma.

                                      (“Baxış-Leyla”)

                             *

Başına döndüyüm, haramıbaşı,

Öldürmə, Allaha bağışla məni!

                                            (“İrvahım”)

hərbə-zorba

Qorxutmaq, dəhşətə salmaq üçün edilən hərəkət və ya deyilən söz; hədə-qorxu, hədə.

Qorxmayıram sənin hərbə-zorbandan,

Nə bəyindən, nə paşandan, nə xandan.

Al qan axıdaram indi yaxandan,

Həramibaşıyam, adamsoyanam.

                                       (“Baxış-Leyla”)

hərbə-zorba gəlmək

Hədələmək, qorxutmaq, hədə-qorxu gəlmək.

İgidlərdə üç nişan olar. Bir-birinə hərbə-zorba gəlmək, at oynatmaq, güləşmək. Mən səninlə üçünə də varam. (“Novruz”)

                                                                         *

Amma Soltan Mahmud sözünün üstündə möhkəm durub yox deyəndə, görək bir-birlərinə necə hərbə-zorba gəldilər. (“Leyli və Məcnun”)

hərcayı fars

1. Avara, sərsəri, heç bir işlə məşğul olmayan.

2. Mənasız, boş.

Xəbər aldım təbrizlidən,

Məni hərcayı çağladı,

Viran bağlar xəzəl oldu,

Didələrim qan ağladı.

         (“Abbas və Gülgəz”)

                             *

Camalının şövqi mat eylər ayı,

Yoxdur tək sonamın göllərdə tayı.

Əhdə düz gözəldi, deyil hərcayı,

Ana, mən Şirindən dönə bilmərəm.

                                    (“Fərhad və Şirin”)

                             *

Qafil könül, bir məclisə varanda

Ver qadağa acı dilə, danışma.

Hərcayı söyləmə, hərcayı demə,

Laf eyləyib, gülə-gülə danışma.

                                  (“Seydi və Pəri”)

hərcayi

hərzə ərəb

Mənasız, boş, cəfəng, nalayiq.

Hər məclisdə sən hərcayi söyləmə!

Xançal alıb bağrım başı teyləmə!

Daldalarda lafı-kəzaf eyləmə!

Saxla hərzə dilin amanat, könül!

                                   (“Tahir və Zöhrə”)

həzar fars

1000 (min).

Qurbanam gözünə, yaşına sənin,

Ağını kim qatdı aşına sənin?

Əgər bir iş gəlsə başına sənin,

Mən özümü həzar para eylərəm.

                                (“Leyli və Məcnun”)

                            *

Əzəl başdan əyri oldun Adəmə,

Mədəd dedim, mən oturdum matəmə,

Çərxi-fələk, zəhər qatdın badəmə,

Kəsdin məni həzar para sən indi!

                                (“Leyli və Məcnun”)