Azərbaycan dastanlarının leksikası

ciyərparə fars

Ən əziz, çox sevimli (adətən övlad haqqında deyilir). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda igidin atı ciyərparası hesab olunur.

Yenə təzələndi qəlbim yarası,

Gözümə görünmür dağlar arası,

İgidin atıdır ciyərparəsi,

Mənim Ərəb atım gördünmü ola?

                     (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

ciyarpara

comərd

1. Mərd, alicənab // əliaçıq, səxavətli.

2. İgid, qoçaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xotkarlar bata bilməyən,

Comərdlər tuta bilməyən,

Köksünə yatıla bilməyən,

Nigar, Çənlibel budu, bu!

                    (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

                  *

Cömərdlərə yaxınaram,

Xədəng oxdan saxınaram,

Min igidə təpinərəm,

Canda hünər saxlamışam.

                  (“Koroğlu və Bolu bəy”)

coş

Cuş (coşma, həyəcan). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səd afərin qaynağına, coşuna,

Yağı düşmən gələ bilməz tuşuna,

Koroğluyam, oğul, dönüm başına,

Koroğlu deyilən igid mənəm, mən!

                    (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

                     *

Dəlilərim gələr coşa,

Müxənnət eylər tamaşa,

Qan qusacaq Xəlil paşa,

Ağlama, Nigar, ağlama!..

                 (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

cüyür

Ceyranaoxşar kiçik zərif heyvan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cavan vaxtlarda burada çox at oynatmışam, çox ceyranlara ox atmışam, çox cüyürlər ovlamışam. (“Alı kişi”)

cürə

Kiçik, zərif. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baz da der ki, bəni bəylər götürür,

Üstümüzə ala seyvan örtdürür,

Sənin bağun bir atmaca götürür

Yeri, var get, hey quşların cürəsi.  

                          (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

cünun ərəb

Dəli, divanə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məcnun, cinn sözləri ilə flektivlik baxımından eyniköklüdür.

Şikar edib, tutdum bir şux tərlanı,

Oldum cəmalına mayıl, Eyvazxan!

Cünun edib məni salma dağlara,

Eylə öz qapında sayıl Eyvazxan?

                 (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

cümlə-cahan

ər. cümlə – bütün, hamı, hamısı; fars. cahan-dünya, aləm

Bütün dünya, bütün aləm. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mərd böyüyüb mərd ağası, mərd xanı,

Tutacaq şöhrəti cümlə-cahanı,

Gəzəcək Misiri, Şamı, Osmanı,

İgid gərək qabağında tablasın.

                     (“Koroğlunun Qars səfər)

cümlə ərəb

Bütün, hamı, hamısı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

cümləniz

Hamınız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, sərt qayadan atıllam,

Harda dava olsa, orda tapıllam.

Ac qurd kimi cümlənizə təpilləm,

Ortadan olmazsa, uc alam gedəm!

                         (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A., B.A.)

cübbə-cövşən

əsli: cəbbə-cövşən, ər. cəbbə, fars. cövşən

Polad geyim, zireh. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)  

Cəbbə-cövşən şəklində atalar sözlərində rast gəlinən bu kəlmə sonralar cübbə-cövşən şəklinə düşmüşdür. Müqayisə et: cəbbə-cövşən qəza oxun saxlamaz.

Misri qılınc, ləzgi qəmə,

Mən səni təp saxlamışam,

Dolaşma cübbə – covşənə,

Düşmana var saxlamışam.

                    (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

cübbə ərəb

Üstdən geyilən uzunətəkli, enli düyməsiz geyim; xalat, arxalıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cübbənin qolları, boynunun arxası, yaxası, bəzən də qabaq ətəyi zərbaf naxıları ilə bəzədilərdi. Şam qumaşından və ya bəyaz ipək-pambıq qarışığı qumaşdan tikilirdi.

cuş fars

Coşma, qaynama; həyəcan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

cuşa gəlmək

Coşmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəl sənə söyləyim, ay dəli Həsən,

And içmişəm bu gün döyüş olmasın,

Yoxsa aslan kimi cuşa gələrəm,

And içmişəm bu gün döyüş olmasın.

                                       (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

cövlana gətirmək (atı)

Dövr etmək, dövrə vurmaq, dolanmaq, hərlənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Oğlan atı cövlana gətirdi, süzdürüb düz Koroğlunun qabağında dayandı. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)