Azərbaycan dastanlarının leksikası

bəni-insan

bəniz

Üz, çöhrə, sifət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Beş gün bu fani dünyada

Bənzim zərd oldu, zərd oldu,

Gördüm bir qanlı zalımı,

Mənə dərd oldu, dərd oldu.

             (“Koroğlunun qocalığı”) (“Koroğlu-Hümmət”)

bərə

1. Ov gözlənən yer, pusqu, marıq.

2. Çıxacaq yer, yol, aralıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hərdən bərədə yataram,

Ortada şeşpər ataram,

Paşanı diri tutaram,

Qaçırmaz meydandan məni.

                     (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                   *

Laçıntək bərədə yatan,

Əmud vuran, şeşpər atan,

Yağılar qol-qola çatan

Düşkün Koroğlu mənəm, mən.   

                      (“Koroğlunun qocalığı”)

barakallah

ər. barəkəllah

Əhsən, mərhəba, sağ ol, çox yaxşı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Barakallah, səd mərhəba!..

Tez gələn beləmi əyləni?

Yaxşı yaradız qulluğa,

Tez gələn beləmi əyləni?

                            (“Qulun qaçmağı”)

bərəkallah

bərri-biyaban

ər. bərr-quru, fars. biyaban

Səhra, ucu-bucağı olmayan bitkisiz quru çöl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İlxının ağzı düşdü çöllü bərri-biyabana. (“Düratın itməyi”)

bəygir

Erkək at. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hümmət Əlizadə nüsxəsində Qırata işarə ilə beygir sözü işlənir. Axtalanmış at mənasında da işlənir.

 – Aşıq, deyirlər bəygirlərə yaxşı tərif deyirsən. Məndə olan bəygirlərdən heç bir paşada yoxdu. İndi götür sazını de, görüm, necə tərif deyirsən? (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

*

– Paşa sağ olsun, mən həmişə Koroğluya saz çalıb oxuyardım, o da hər məclisimə bir çuval ağ pul, bir baş da bəygir verərdi. Bu dəfə o mənə bir çuval qara pul verib bəygirin adını da çəkmədi. Mən də ondan küsüb üz döndərdim. Burdan keçirdim, qoşunu görüb dayandım. Bəlkə, mənə bir bəygir verəsiniz, minib öz yurd-yuvama gedəm. (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

bəzirgan fars

Tacir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bazar sözündən yaranıb.

Bu yeddi ilin ərzində bir tacir, bir bəzirgan mənə bac verməmiş bu həndəvərdən keçə bilməyib. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

*

Bəzirgana sataşdığım,

Qumaşına bulaşdığım,

Dönüb boynundan aşdığım

Çənlibeller yerindəmi?

                         (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Ağır halaylar döşlərəm,

Tök malını, get bəzirgan!...

Çox belə fellər işlərəm,

Tök malını, get bəzirgan!..

                          (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Bir az da getmişdilər qabaqdan bir karvan çıxdı. Koroğlu baxdı ki,dostu Xoca Əziz də bəzirganların içindədi. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

bəzmənd

Sinəbəndin qolları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qıratı çəkməsəm, dağlar sökülməz,

Bəzməndin çəkməsəm, sağrı örtülməz,

Qabağımdan qaçan düşmən qurtulmaz,

Qisas aldım, arzumanım qalmadı.

                                   (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

bıldır-bıldır

Gildir-gildir, gilə-gilə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu deyib Keçəl Həmzə elə ağladı, elə ağladı ki, gözünün yaşını bıldır-bıldır tökdü. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

bic¹

Çox hiyləgər, fəndgir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu düşməz gücdən,

Qorxmaz müxənnətdən, bicdən,

Bac allam nağdıdan, vecdən,

Dəmirçioğlu mənəm, mənəm!

                  (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

bic²

Rəsmi nikah olmadan doğulan uşaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sənin atan yoxdu, kim bilir anan səni kimdən qazanıb, bicsən. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

bimürvət

fars. bi  + ər. mürüvvət

Mürüvvətsiz, insafsız, amansız, rəhmsiz; ədalətsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ay bimürvət, çıxdı canım,

Müjganların tökdü qanım,

Sənə qurban Nigar xanım,

Ay bu gələn yar olaydı!..

               (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

bimürüvvət

bihörmət

fars. bi- + ər. hürmət

Hörmətsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ancaq indi versəm, bütün xanların, paşaların içində bihörmət olub gedərik. Hər yerdə deyərlər ki, Ələmqulu xan üç adamın əlində aciz qalıb təslim olub. (“Qulun qaçmağı”)

bina ərəb

Bünövrə, özül, təməl, əsas. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə Koroğlu da ondan sonra çalıb-oxumağın binasını qoydu. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)