Azərbaycan dastanlarının leksikası

bac fars

1. Bir yerdən başqa bir yerə aparılan mal və s.-dən alınan rüsum, vergi.

2. Qalibin məğlubdan aldığı təzminat, vergi.

3. Məcazi mənada: intiqam, qisas, əvəzçıxma.

Mahmud şaham, yetişmişəm mən cana,

Bac vermərəm sənin təkin düşmana,

Laf söyləmə, gəl girəlim meydana,

Var get burdan, mən Leylini vermərəm!

                                          (“Leyli və Məcnun”)

                          *

Dosta şirin ola, düşmənə acı,

Hər kəsi öpüb verməyə bacı,

Cəhd edib olmaya düşmən möhtacı,

Dost həmdəmiynən bərabər gərək.

                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

bad fars

Yel, külək.

Biz də gəldik Xançobanın elinə,

Bad, əsmə yarımın sünbül telinə!

Bir canım var, qoyum sənin yoluna,

Ölüncə dönmərəm səndən, Abdulla!

                                 (“Abdulla və Cahan”)

bad olmaq

Heç olmaq, puç olmaq, məhv olmaq, hədər getmək.

Oğul gedə-gedə bizdən yad oldu,

Müjdə gəldi, seyrəqiblər şad oldu,

Dağıldı dövlətim tamam bad oldu,

Viranə Gəncənin yiyəsiyəm mən.

                                  (“Əsli və Kərəm”)

badə fars

1. Şərab, çaxır.

2. Məcazi mənada: şərab piyaləsi.

Dastanlarda daha çox buta mənasında işlənir. Buta verilmiş adamları badəli də adlandırırlar (prof. M.Qasımlı):

Bir də gördü, aləmi-vaqidə bir nurani dərviş başının üstündə durub deyir:

– Oğlum, niyə fikir dəryasına qərq olub, qəflət yuxusuna cumubsan? Al, bu badəni nuş elə, mətləbinə çatarsan.

Novruz diqqətlə dərvişə baxanda gördü ki, həm dərvişdən, həm badədən bir nur qalxıb asimana bülənd oldu. Bu möcüzəyə məəttəl qalıb dedi:

– Ağa dərviş, bizlərdə o badə haram buyurulub. Biz şərab içmirik.

Dərviş Novruzun cavabında dedi:

– Bala, bu badə o badələrdən deyil. Bu badə Yusifi Züleyxaya yetirən badədəndi. (“Novruz”)

                                                                       *

Günlərin bir günü Əmrah gecə yatmışdı; yuxuda onun yanına bir ərəb gəlib dedi:

– Oğul, Əmrah, qalx, bu badəni iç.

Əmrah qalxdı, badəni alıb içdi, o saat ürəyi alovlandı, dedi:

– Ağa, yandım, mənə əlac!

Ərəb dedi:

– Oğul, qorxma, Sayat pərini sənə, səni də Sayat pəriyə buta verdim. (“Əmrah”)

                                                                      *

O gecəsi Mahmud aşıq olmaq həvəsilə yuxuya getdi. Yuxuda ona bir badə verib nuş etdirdilər. Badəni içəndən sonra Mahmud ona mey verən nurani şəxsin əlində bir əksi görüb xəbər aldı ki, baba, bu gözəl xanım kimdir ki, mənim əqlimi başımdan çıxartdı. Nurani qoca cavab verdi ki, bu qız istambullu Güldüm paşanın qızı Niyar xanımdı. Qoca sözlərini deyib qeyb oldu. (“Mahmud-Niyar xanım”)

                                                                        *

Söz tamam olmamış yuxuda ona badə verən pirani zahir oldu. (“Sayat bəy–Səyalı xanım”)

                                                                        *

Pirimin əlindən badələr içdim,

Düşdüm mən sevdaya, canımdan keçdim.

Şirinin eşqilə dağları deşdim,

Padşah da ilqarından dönərmi?

                             (“Fərhad və Şirin”)

badi-fəna

fars. bad, ərəb. fəna

Fəna yeli, heçliyə aparan yel, dağıdıcı külək.

– On beş oğlumu verdim badi-fənayə, indi növbə özümündü, qızın kəbinini özümə kəsdirəcəyəm, qoymayacağam Qənbərə çata. (“Arzı-Qənbər”)

baqi ərəb

Daimi, əbədi.

Nə Calub, nə Qalub, nə Cəmşid, nə Cəm,

Hatəmin qardaşı oldumu Hatəm,

Sənin kimi neçə milyon ağlı kəm,

Bu cahanda baqi olmadı, getdi.

                                 (“Şəmşir və Sənubər”)

balaxana

fars. bala – üst, yuxarı, xana – ev, otaq

Evin üst mərtəbəsində əlavə tikilən balkonlu otaq.

Pəri xanım dedi:

– Zərər yoxdu. Gəl çıxaq balaxanaya. Qırx pilləkəndən çıxdıqca mən nə desəm, sən də onu de. Sonra danışarıq. (“Alı xan”)

balü-pər fars

Qanad, qol-qanad.

Get dolangilən, xamisən hələ,

Püxtə olmağa çox hünər gərək.

Mürği-qafilə həmzəban olub,

Dövrə qalxmağa balü-pər gərək.

                                              (“Qurbani”)

balu-pər

barat

ərəb. bərat

Məhəmməd peyğəmbərə (s.a.s) peyğəmbərlik xəbərinin verilməsi, qızı Fatimənin toyu, 12-ci imam Mehdinin anadan olduğu gün və gecə (bu hadisələr müxtəlif illərdə, eyni gündə – Hicri-qəməri təqviminin 8-ci ayı olan şaban ayının 15-də olmuşdur):

Barat gecəsində gördüyüm duşlar,

Ağamdan istəsəm, mana bağışlar.

Dəryada mahılar, havada quşlar,

Alagöz ceyranı çölə düşübdü. 

                               (“Səyyad və Sədət”)

bardan

İçərisinə pambıq, barama, yun və s. qoymaq üçün böyük kisə; xaral.

Qırx-əlli top qırmızı parça al, qırx-əlli at, qatıra samandan bardan tut. (“Abbas”)

barigah fars

Saray; padşaha məxsus imarət; padşahın qəbul otağı.

– Öz günahın öz boynuna, hara gedirsən, get! Mən bir qızdan ötrü Türkmana qoşun çəkib dava eləyə bilmərəm!

Şah İsmayıl atasından bu sözü eşidib barigahdan çıxdı. (“Şah İsmayıl”)

bargah

bari-həmlini yerə qoymaq

fars. bar – yük, ərəb. həml – yük aparma

barkəş fars

Yükdaşıyan, yükçəkən; ağır şeyləri daşıyan, qaldıran (adətən, klassik şeirdə dərdə, möhnətə, mənəvi əzablara dözən mənasında işlənir):

Mən olmuşam dərd-qəmin barkəşi,

Qəmdən tikdirmişəm nə qalam indi,

İstədim ki, yara bir namə yazım,

Nə mürəkkəb tapdım, nə qələm indi.

                                   (“Abbas və Gülgəz”) 

                                *

Allahı sevirsiz, verin xəbər siz,

O hicran barkeşi Xəzangülümdən.

                              (“Dilsuz və Xəzangül”)