Azərbaycan dastanlarının leksikası

əlamanda olmaq

ələm ərəb

Bayraq.

Döyülür təbillər, sancağı ələm

Bizləri gözlüyüb nişana gələr.

                         (“Abdulla və Cahan”)

ələtəş ərəb

Susuzluq.

Bir almas göndərdim yara yadigar,

Almadı alması, bağrıdaş Pəri.

Könül tələb elər məndən nəyim var,

Od tutub cismimi ələtəş, Pəri.

                                         (“Qurbani”)

əlif

1. Ərəb əlifbasının ilk hərfinin adı, əbcəd hesabında 1 rəqəmini ifadə edir; Allahın adlarından biri.

2. Düz, şax, qamətli.

Əlif Allahın adıdı,

Bey peyğəmbər bilirəm.

Tey tabarək qəni Allah,

Ona səcdə qılıram.

Xilqətim Adəm atadı,

Söylə ki, yeksanə gəl.

    (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

                     *

Əlif qəddim beydi, mimdi,

Sinəmə yeriyən simdi,

Haralısan, atan kimdi?

Oyan, ay qız, sən mənimsən.

                       (“Şahzadə Bəhrəm”)

                     *

Altı qızın biri Xədcə,

Qəddi əlif, beli incə,

Gözəl görməmişəm səncə,

Altı qızlar, altı qızlar!

              (“Əsli və Kərəm”)

əlif qəddi dala (yaya, nuna) dönmək

əlif-bey

ərəb əlifbasının ilk iki hərfinin adı

Əlifba.

Alimdən dərs aldım əlif-bey üçün,

Sürahilər düzülübdü mey üçün,

Dəli könül, qəm çəkirsən nə üçün?

Qəmli günün şad günü var yanınca.

                                                    (“İrvahım”)

əliflə qayın

Ərəb əlifbasında əlif və ğeyn (”qayın” bu sözün təhrif olunmuş şəklidir) hərflərinin adı.

Əbcəd hesabına görə, əlif bir, ğeyn min ədədinə uyğun gəlir. Allahın min bir adına işarədir.

Valeh deyər: bir əliflə bir qayın,

Necə elər, mənasını siz deyin,

Necə addır, bəyanını söyləyin,

O nədi ki, demək olmaz ikidi?..

Valeh əbcəd hesabını yad elər,

Belə mənaları tez savad elər,

Bir əlif, bir qayın min bir ad elər,

Ancaq ona demək olmaz ikidi. 

                          (“Valeh və Zərnigar”)

əltəmən

Sağollaşma, vidalaşma.

Gülgəz Pəri dedi:

– Dediklərimi yaddan çıxartma! Abbas Pəri xanımla əltəmən olub ayrıldı. (“Abbas və Gülgəz”)

                                                                         *

Uşaqlar Xocaynan əltəmən eləyib ayrıldılar. (“Müğüm şah”)

əmud ərəb

Polad toppuz.

Əmud endi Samın başına. Sam əmudu göydəykən vurub yerə saldı. Keyxan gördü əmuddan bir murad hasil olmadı, yenə bir dəli nərə çəkib dedi:

– Cavan, budu gürz gəldi. (“Sam şahzadə”)

ənam ərəb

Nemət sözünün cəmi; bəxşiş, hədiyyə, mükafat.

Qırmızı geyib əmr elədi ki, Musaxan vəzir və sərraflar sabah meydana çıxsınlar, onlara ənam verəcəyəm. (“Heydər bəy”)

                                                                       *

Neçə ustalar çağırdı ənam, xələt vəd eylədi. (“Fərhad və Şirin”)

ənbər ərəb

1. Kaşalota oxşar bir balığın mədəsindən çıxarılan gözəl qoxulu maddə.

2. Gözəl iy, ətir.

N.Tusi “Cavahirnamə” əsərində yazır: “Ənbərin yoxlanılması belədir: şüşəni odda qızdırırlar. Ənbəri onun üzərinə atdıqda ənbər iyi gələrsə, xalisdir. Ənbər yağ kimi tamamilə əriyərsə, onu keyfiyyətli, tamamilə əriməzsə, keyfiyyətsiz hesab edirlər”. Dastanlarda, bir qayda olaraq, müşk sözü ilə yanaşı işlənir.

Leyli sözünü qurtarıb, ürəyi qəşş elədi, daş parçası kimi yerə sərildi. Qızlar onun üzünə müşk, ənbər səpib, ayıldıb öz otağına apardılar. (“Leyli və Məcnun”)

ənbərəfşan

ərəb. ənbər, fars. fəşan – səpən, saçan

Ənbər səpən, ənbər qoxuyan, ətir saçan.

Ağ əndamı başdan-başa,

Ətirli gül müşkfəşan.

Al yanaq, ayna qabaq,

Siyah zülfü ənbərəfşan.

                 (“Tahir və Zöhrə”)

ənbərfəşan

əndəlib ərəb

Bülbül.

Baxmasın gözəllərə

Adamların bəd nəzəri.

Əndəlib nalə çəkib,

Ölməsin güldən ötəri.

                (“Seydi və Pəri”)

ənkəbut ərəb

Hörümçək.

Tutilər avaz alır

O şirin imran dilindən.

Ənkəbuttək şan asılıb

Sənin o incə dilindən.

           (“Abbas və Gülgəz”)