Azərbaycan dastanlarının leksikası

şalğam

Şalğam eləmək: dağıtmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xəlil paşanın qoşunu hər tərəfdən şalğam eləyib, onları arakəsməyə salıb təklədi.

                                                                                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

şan ərəb.

Ad-san, şöhrət, şərəf. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bürüyüb aləmi şanın, şöhrətin,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

Adın çəkiləndə titrəyir yağı,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

                        (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

Bir igidlik nişanəsi

Şanında gərək igidin,

Çəkməyə özgədən minnət

Canında gərək igidin.

                     (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi“)

şaşırmaq

Çaşmaq, itirmək (özünü). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Az qaldı dəlilər özlərini şaşırsın.

                   (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

şeş fars

Altı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir igid oğul ucundan,

Şeş atanda beş inildər. 

               (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

şeşpər fars

Qədim silah, altıdilli toppuz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Acıqlanma, Dəli Həsən,

Misri qılınca qataram.

Atılaram şeşpər kimi,

Bağrın başına bataram.

                   (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

Giziroğlu Mustafa bəyin bir şeşpəri var idi, ucu haça. Bu elə bir şeşpər idi ki, məşhuri-aləm. Arvadlar usaqlarına qarğıs eləyəndə “səni görüm Giziroğlunun şeşpərinə rast gələsən” deyərdilər. Giziroğlu haman haça şeşpəri qaldırdı başına, bir dəfə hərləyib tulladi. Şespər gəlib meydandakı məscidin günbəzinə elə dəydi ki, günbəzdən od töküldü.

                   (“Durna teli”)

– Oğul, heç qılınc-zad oynatmağı, at minməyi, şeşpər atmağı bacarırsanmı?

                                                                                          (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

şeyhə

Atın bərk kişnəməsi // qışqırıq, bağırtı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

şeyhə çəkmək

Bərk kişnəmək; bərkdən qışqırmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qırat iki dal ayağının üstə qalxıb qızmış pələng kimi elə bir şeyhə çəkdi ki, dağ-daş titrədi.

                                                                                                                         (“Koroğlunun qocalığı”) 

şəbnəm fars

Şeh. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sözümü salma dastana,

Şəbnəm qoyub gülüstana,

İçibsən məsti-məstana,

Məstanə gədənin oğlu.

               (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

şəhlayi

şərab ərəb.

Üzümdən hazırlanan içki, çaxır. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu türküsünü tamam edib məclis qurdurdu. Eyvaz şərab süzdü. Koroğlu dəliləri başına yığıb şərab içdi.

                                                                                                                                                   (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

şərabxana

Şərab saxlanılan yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əlli gün idi ki, Mustafa bəy öz ordusu ilə Koroğluya qonaq idi. Aşxanada, şərabxanada yeyib-içməyə heç nə qalmamışdı.

                      (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

şərəşür fars

Hərəkətləri düz olmayan, cəncəl, xatakar, davaaxtaran. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Deyirlər Koroğlu çox şərəşür adamdı, Allah eləsin, bizə tuş gəlməsin.

                                                                                            (Paris nüsxəsi, 7-ci məclis)

şərə-şürə

şəst fars

Ləyaqət, vüqar, şərəf, heysiyyət; təşəxxüs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşmənlər girib qəsdinə

Gəlir Koroğlu üstünə,

Dəyərəm sənin şəstinə,

Qazı dibindən, dibindən!

                          (“Koroğlunun qocalığı”)

İndi zərbi şəstim sənə bildirrəm,

Dostun ağladaram, düşmən güldürrəm,

Koroğlu der, vallah səni öldürrəm,

Can alıcı Əzrayılam, gəlmişəm.

                             (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

şəst-bəst

Boy-buxun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir Koroğluya baxdı, bir paltar-maltarına, şəst-bəstinə baxıb dedi...

                                                                                     (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

Məhbub xanım onun bir şəsti-bəstinə baxdı, bir boy-buxununa baxdı, bir qol-bacağına, baxdı; ürəyində dedi: Yox, yalan deyir.

                   (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

Özü də şəstli-bəstli, bazburutlu bir şeydi.

                                                             (“Düratın itməyi”)