Etimologiya lüğəti

çörək

Çevrə kəlməsi ilə kökdaşdır və “dəyirmi olan” deməkdir. Mənbələrdə də belə verilib: çörək – круг. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çubuq

Farscadır, əsli çubək, “kiçik ağac” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çuəçə

Dəyirmanda haqq almaq üçün ölçü vahididir. Çömçə, çökək sözləri ilə qo­humluğu var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çuğul

Ərəbcə olan şaqul (rusca: отвес) sözünün təhrifindən əmələ gəlib. Ustalar hörgü zamanı ondan istifadə edirlər ki, divarda əyrilik alınmasın. Söz bizdə mə­cazi məna da kəsb edib: “xəlvət işi xəbər verən” anlamında da işlədilir (çuğullamaq). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çulğamaq

Çul sözündən əmələ gəlib, “çula bürümək” deməkdir. Çul, corab, çuval sözləri güman ki, qohumdur. Çulğa “sarımaq” (обматывать) deməkdir, çul “sarı­maq vasitəsi”dir, corab da “ayağa sarınan əşya”dır. -ğa şəkilçisi isimlərdən feil dü­­zəldib: çul ismindən çulğamaq feili məhz bu yolla əmələ gəlib. Tatar dilin­dəki çulğa sözünü ruscaya “окружать”kimi tərcümə edirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çuval

Bu, fars dilində cəval kimi işlədilir, çuvalduz kəlməsi də var. Güman edirəm ki, çul sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çuvalduz

Farscadır, çuval “kisə”dir, -duz isə duxtən (tikmək) feilinin əsasıdır, iynə növüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çuvaşlar

Yavaş (sakit, həlim) sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çürümək

Çirk sözü ilə qohumdur. Qırğız dilində “гнилой” mənasında çırı (çürümə) sözü işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çüy

Üy (buğum, oynaq) kəlməsi ilə eyni kökə malikdir. Hər ikisi “birləşdirmə, bərkitmə” anlamı ilə bağlıdır. Çüy “ağacdan hazırlanan və deşiyə geydirilən mıx” deməkdir. Çüyö forması da olub, “birləşmə yeri” kimi açıqlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

da

Da, də bağlayıcıları dəxi sözünün ixtisarından törəmədir. V.Bank yazır: “Türk dillərində “связывать” mənasını verən taq feili olub, ondan taqu (dağı forması da olub) feili bağlaması əmələ gəlib. Dəxi sözü taqu feili bağlamasının dəyişmiş for­masıdır. Mənası “и”, “также”, “тоже” deməkdir. Dəxi sözü dağı şəklində mon­qol di­­linə də keçib, “повторять”, “повторение” mənalarında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dabaq

Alınma sözdür, türkmənlər buna “aqsı” deyirlər. Görünür, xəstəlikdə ağlıq əla­­­məti olur (ağsıl sözü “ağımsov” kimi başa düşülə bilər). Ağız suyu artır, su­luq­­lar əmələ gəlir. Ağ və su kəlmələrindən əmələ gəlib (Ağbığ adlı xəstəlik də var). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daban¹

Bəzi türk dillərində bu söz təbən kimi işlədilir və “aşağı”,”yastı” mənasını verir. Su dəyirmanında da daban olur, qapının da dabanı var, mənaları “üstündə saxlayan, aşağısında duran”, “söykənəcək” deməkdir. Tapan sözü də var, təx­mi­nən, ”dişsiz dırmaq” deməkdir. Görünür, bu da daban sözü ilə bağlıdır, “yastı” (yapıq) an­lamına uyğun gəlir. Güman edirəm ki, daban sözünün qədim kökü indi sıradan çıxmış olan da sözüdür və daban sözü ilə dayaq kəlməsi kökdaşdır. İkinci yozum da mümkündür: daban və təpik sözləri eyni kökə malik olub, “ayaq” anlamı ilə bağlıdır. Dəbərmək (tərpənmək) sözü də yuxarıdakılarla qohum ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daban²

Dəyirmanda üst daşınsürətini nizamlayan qurğudur. Davranmaq, dəbər­mək sözləri ilə qohumdur. Türkmən dilində qez adlanır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dabankeş

Daban və farsca keş (müq et: dudkeş) sözlərindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dadamal

Sözün kökü “dad”dır, amma feil deyil. Fel dad-a (dad-a-n-maq...) sözü­dür (boşa, yaşa qəlibi üzrə), -mal isə feilə artırılmış şəkilçidir (sağmal, dəyməl söz­lərində də var); -mal feildən sifət düzəldən şəkilçi olub, indi məhsuldarlığını itirib. Dadamal “bir şeyin dadını bilmək və ona ciddi meyil etmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)