Etimologiya lüğəti

çay

Dəmləyib içdiyimiz çay çin sözüdür. Çay dünyaya məhz Çindən yayılıb. 300 il əvvəl Çindən rus çarı Aleksey Mixailoviçə hədiyyə göndərilib. Çay sözünün mənşəyi “çin otu” deməkdir. “Река”mənasındakı çay xalis türk sözüdür, su anlamı ilə bağlıdır (müqayisə et: çamır, çala, çilə...). Mənbələrdə ösön (река), ölqo (dağ çayı), ölə (смочить), öl (nəm), ölən (yaş bitki) sözləri də qeydə alınıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çayır

Ot adıdır, həmişə yaş (sulu) olur, ça “su” deməkdir. Görünür, sulu anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaylaq

Mənası “iki dağın arasından axan çayın məcrası” deməkdir. Hərfən “çay yeri” anlamını verir. Çay isə “su” deməkdir. Çay, çara (heyvanın tökdüyü maye), çim­mək, cummaq, çağlamaq, çala, çökək, çuxur, carlamaq, çayıl (bu bizdə işlədilmir, bəzi türk dillərində çimmək üçün suyun qabağını kəsib göl düzəltməyə çayıl deyirlər) sözlərinin hamısı su ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çeçələ

1. Bu barmağın adı mənbələrdə çiçamuq, çocuq, çoşqa formalarında da qeyd edilmişdir. (Qaqauzlar buna “ən kiçik barmaq” deyirlər). Hər üç sözün “kiçik” mənası vardır. Bunlardan biri (çiçamuq sözü) fonetik baxımdan çeçələ sözünə daha çox yaxındır. Güman edirəm ki, çeçələ məhz çiçamuq sözünün dəyişmiş for­masıdır.

2. Buna “sərçə barmaq” da deyiblər. Görünür, çəçələ və sərçə eyni söz olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çellə

Çilə kimi də işlədilir, farscadır, yay-oxun girişinə deyirlər. Görünür, giriş 40 sapdan (ipdən) eşilirmiş (çillə “qırx” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çeşmək

Fars mənşəlidir, çeşmə “göz” deməkdir, -ək kiçiltmə mənalı sözlər düzəldir (müq. et: kal-ək, yəni “kal təhər, yetişməmiş”, mıx-ək, yəni “mixək” və s.). Çeşmə (bulaq) sözü də bununla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çevirmək

Evirmək kimi də qeydə alınıb. Devirmək sözü ilə qohumdur. Güman ki, əyirmək sözü ilə kökdaş olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çevrə

Çevirmək feilindən -ə şəkilçisinin vasitəsilə əmələ gəlmiş isimdir. Çevirmək, çevik, çevrə kimi sözlərin etimonu (etimoloji, ilkin kökü) çev sözüdür, indi müstəqil işlənmir. Qədim mənası “əymək”, “fırlamaq” deməkdir. Bunu sözün indiki leksik mənası da sübut edir, başqa dillərə tərcüməsi də: farsca çənbər, rusca круг və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çevrilmək

Çevirmək sözü ilə bağlıdır, kökü çevr yox, çevir kimi başa düşülməlidir (orfoqrafiyada da i saxlanılmalıdır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çeynəmək

Güman olunur ki, çənə sözü ilə kökdaş olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çəçik

“Koroğlu”da bu söz atın qabaq ayaqları mənasında işlədilib. Bəzi dialekt­lər­də çənə mənasını əks etdirir. Mənşəyi qaranlıq qalır (güman ki, çənə sözü ilə qohumdur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çəçimək

Əbu Həyyan (1256-1344) yazır ki, türk dillərində çüçkürmək sözü var. İn­­diki “asqırmaq, öskürmək” anlamlarına uyğun gəlir. Çəçimək çüçkürmək sö­zü­nün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çəhlim

Çə hissəsi “su” anlamı ilə bağlıdır. Şehli ot üzərində açılan izdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çəkic

Bu söz qədim mənbələrdə çokan kimi verilib, “zərbə” anlamı ilə bağlıdır. Ruslardakı чеканка kəlməsi də bizdən keçib. Çəkic və çaxmaq (“vurmaq” mənasında) eyni kökə malik olan sözlərdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çələbi

Çələb “tanrı” deməkdir, çələb-i isə “tanrıya layiq, alicənab” anlamında işlədilir. Kişi adı olan Çələbi də bu mənanı əks etdirir. Alınma sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)