Etimologiya lüğəti

cığır

Əslində iz (iz və cızmaq qohum sözlərdir) sözü ilə bağlıdır və ızğır formasında olub. Yolda –izdə sözü sinonimlər birləşməsidir və cığır sözü ızğır sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılxa¹

Ilğı“bütövlük” mənasını verən söz olub, “birləşdirmək”anlamında ıl feili işlə­dilib. Cılğa və ılğı eyni söz olub, “tamamilə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılxa²

Xalis sözünün sinonimi kimi işlədilən cılxa sözü cımxır sözünün təhrif olun­muş formasıdır. Cımxır isə çim və qır (hər ikisi “tamam” mənasında işlədilir) si­no­nimlərinin birləşməsindən əmələ gəlib (çim sudur, qır duzdur deyirik). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılıtka

Qərb dialektlərində işlədilir, jiletka sözünün təhrifi ilə bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılvaq

Lüt adama belə deyilir.Əsli dızlaq kimi olub və ruscaya “голый” kimi tərcümə olunub. Bəzi dialektlərdə dizlik sözü şalvarın sinonimi kimi işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cımxır

“Xalis” mənasında işlədilən bu söz, zənnimcə, çim və qır(xır) sinonimlərinin birləşməsindən törəyib (çimnaz – təpədən dırnağa qədər, tamam naz deməkdir. Qır duzdur cümləsində qır “tamam”, “xalis” deməkdir). Deməli, indiki cımxır sö­zünün əsli çimqır kimi olub. Cod, cad (qarğıdalı, darı unundan bişirilmiş və tez ovxalanan çörəyə “cad” deyirlər) və cadar sözləri də eyni kökdən törəmədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cındır

Cırılmaq feili ilə bağlıdır. Cırıq, cır-cındır sözlərindən məlum olur ki, burada etimon (etimoloji kök) “cı”dır. Məncə, bu, parça cırılarkən çıxarılan səslə (cırr) bağlıdır. Cırnamaq sözü də bununla bağlı ola bilər (hirsindən cırılan). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırcırama

Bəzi türk dillərində cır sözü “nəğmə” anlamında işlədilir. Cırcırama –“nəğmə oxuyan” (cır-cır edən) deməkdir. Təqlidi sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırı

Qərb dialektlərində çox işlədilir. “Qoçaq”, “işgüzar”, “igid” deməkdir. Cırmaq fei­­lin­dən əmələ gəlib: “cıran, dağıdan, qələbə çalan”deməkdir. Sürmək feilindən sürü yarandığı kimi, cırmaq kəlməsindən də cırı əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırıltı

Təqlidi sözdür, sızıltı (yara sızıldayır) sözü ilə eyni struktura malikdir. Cırmaq sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırmaq

Biri qaçıb aradan çıxanda deyilir: cırdı (yəni əkildi). Bu söz cıdır kəlməsi ilə qohumdur. Mənbələrdə cıdır kəlməsi “uzaqlaşmaq”, “qaçmaq” mənasında verilib. Cırmaq da buna tam uyğun gəlir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırmaqlamaq

Kökü cırmaq feilidir, -maq şəkilçisi onu məsdərə çevirib. Mən­bə­lərdə tarma (когти, лапа), tarmaq (царапать) sözləri də mövcuddur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cızdaq

Quyruğu əridəndə yağı çıxır, bərk yeri qalır. Buna cızdaq deyirlər. Sözün əsli cızlaq olub. Cız təqlidi sözdür, onun üzərinə -laq şəkilçisi artırılıb, sonra -daq formasına düşüb. Cız “od”, “yanmaq”, “ərimək” mənasında işlənir (müqayisə et: cız-bız). Cızdağı çıxıb cümləsi də var: “yağı əriyib, sümüyü qalıb” deməkdir. Cızbız sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cızqırtmaq

Əsli sızqırtmaq kimi olub, “fəvvarə” anlamına yaxın məna bildirir. Su sözündən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cib

Bu söz ərəbcədən alınmadır, bizdə onun yerinə “əl” anlamı ilə bağlı olan qarman (kарман şəklində rus dilinə də keçib) kəlməsi işlədilib: “əlin çox girib-çıxdığı yer” (kisə) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cibgir

Cib ərəbcədədir gir isə farsca qereftən (götürmək) feilinin əsasıdır (məna: “cibdəkini götürən”). Farslar buna “cibbor” da deyirlər. Borboridən (aparmaq) məs­dəri ilə bağlıdır. Bəzən sözün mənşəyini cib və girmək kəlmələri ilə bağla­yırlar, amma pulgir tipli sözlər bunun doğru olmadığını göstərir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)