Etimologiya lüğəti

Avstriya

Latın sözüdür, mənası “şərq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

avtomobil

Avto yunanca “öz”, mobil isə “hərəkət edən” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

avtoritar

Avtoritet sözü ilə qohumdur. Latın mənşəlidir. “Hər şeyin nüfuz, güc zəminində icrası” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ay

Bu planetin mənbələrdə başqa bir adı da var: yalçuq. Ay “fırlanma”, yalçuq isə “işıq” anlamı ilə bağlıdır. Əylənmək, Aydəmirov, əyirmək kimi sözlərin hamısı “fırlanma” mənasını verən ay kəlməsi zəminində əmələ gəlib. Quba dialektində aylan sözü indi də işlədilir. Rus dilindəki секира sözü bizdə aybalta kimi (dəyirmi balta) işlədilib və indi də işlədilməsi məsləhətdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aya

Qərb dialektlərində əlin içinə “aya” deyirlər. “Sözümün öyü var” cümləsi də işlədilir ki, burada öy sözü aya sözünün dəyişmiş formasıdır. “Çəpik çal” yerinə bəzi türk dillərində “aya yap” deyirlər. Dialektlərdə aya yerinə bəzən maya da işlədilir. Anam deyərdi: “kürəyimi əlinin mayası ilə ovuşdur”. Mənbələrdə ayağın altındakı orta hissəyə (çökək yerə) də ayaq ayası formasında rast olunur. Deməli, aya – “iç”, “məğz”, “çökəklik” (oyuq yer) mənalarını bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayaq

1. Qırğız dilində ay “getmək”, “yerimək” mənasında işlədilir. Soraq sözünün qəlibi üzrə də ayaq yaranıb, mənası “gediş”, “hərəkət üçün vasitə” deməkdir. Eh­ti­mal etmək olar ki, addım sözü də bu kəlmə ilə kökdaş olub. Söz aşaq, adaq for­ma­sında da işlədilib. İndi də kəndin ayağı dedikdə onun aşağı tərəfi başa düşülür. Ayaq və baş sözləri antonimdir. Deməli, baş – “yuxarı” (dağın başı deyirik), ayaq isə “aşağı” deməkdir. Bu, ayaq sözünün ikinci yozumudur. Ayaq sözünün üçüncü mənası “badə, qədəh, piyalə” anlamı ilə bağlıdır. İndi bu məna arxaikləşib. Türk aləmində heyvanın heç nəyi atılmazmış: gönündən, ətindən, yunundan, bağır­sa­ğından, sümüyündən... hər şeyindən müəyyən məqsədlər üçün istifadə olun­muş­dur. Dəvənin dırnağından həm də şərab qabı kimi istifadə olunmuş və ona ayaq deyilmişdir. “Ta girib meyxanə içrə başıma çəkim ayaq” (S.Ə.Şirvani) cüm­lə­sində ayaq qədəh mənasındadır. Ayaqçı (saqi mənasında) sözü də var: “Cam içi­rən ayaqçıya döndü Füzuli...”. Ayaq sözünün dördüncü mənası “hörmət” de­mək­dir. Filankəsin ayağına getmək “onun hörmətini yüksək tutmaq” kimi başa dü­­şülür. Güman edirəm ki, “hörmət” mənasında işlədilən ayaq sözü, əslində, ağır şəklində olmuş, sonra təhrif edilmişdir. Ağır sözü “hörmətli”, “qiymətli” anlam­la­rında indi də işlədilir (ona görə də “ayağına getmək” deyirik, “qo­luna getmək” və s. demirik).

2. Ayağına yıxılmaq, aya feildir, “hörmət etmək” de­məkdir. Ayaq “hörmət sahibi” anlamını əks etdirib. Ayağına yıxılmaq “qarşısın­da­kını ulu hesab etmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayaqyalın

Əliyalın sözü də var. Yalın “olmayan” (lüt) deməkdir. Ayaqyalın “ayağın­da geyim olmayan”dır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayaqyolu

Bu, “cığır” mənasında işlədilən sözdür. Tualetə də deyirlər. Kənd yer­lərində tarixən tualet evdən bir qədər aralıda tikildiyindən ora yalnız ayaqla gedirlər. Söz də buradan yaranıb. Bu sözün əvəzinə, bəzən şahların piyada getdiyi yol ifadəsi də işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayama

“Danışmaq”, “çağırmaq”, “səsləmək”, “demək” mənalarını verən ay sözü­müz olub. Ondan ayıtmaq, ayama (ayalğa, adalğa, ləəğa) kəlmələri əmələ gəlib. Aya­ma “ad qoymaq” (çağırmaq vasitəsi) deməkdir. İndi daha çox “ləqəb” anla­mın­da işlədilir. Füzuli rayonunda indi də ay sözü “söylə, danış” mənasında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayar

Ərəbcə “yazıq” deməkdir, əyyar kimi də işlədilir və “bic” mənası da var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayat

Ərəbcə ayə (işarə, misra) sözünün cəmidir (“Ayətullah” deyirik). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayaz

Sözün ay hissəsi qabaqlar yalçuq kimi işlədilmiş göy cisminin (луна) adıdır. Az hissəsi isə ulduz, gündüz sözlərindəki -duz, -düz komponentləri ilə qohumdur; “işıq, od” mənalı söz olub, sonra şəkilçiyə çevrilib. Cız-bız, uşaq nitqindəki dızza (cız) sözləri də “işıq, od” anlamları ilə bağlıdır. Sözün etimoloji mənası “ay işığı” deməkdir. Radlov bu sözü rus dilinə “свет луны” kimi tərcümə edir. İndi buludsuz, açıq havalı soyuq günlərə “ayaz” deyirlər. Səbəbi isə odur ki, bulud olmayanda Ayın işığı aydın görünür. Aydın və ayaz sözləri kökdaş kəlmələrdir. “Aydın”dakı -dın hissəsi dan ulduzu birləşməsindəki dan sözünün şəkilçiləşmiş formasıdır. Başqa yozum da mümkündür: ayaz sözü bəyaz (ağ) sözünün dəyişmiş forma­sıdır. Bəyaz gecələr ifadəsi də bunu sübut edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayazımaq

Bu söz “xəstənin özünə gəlməsi, qismən sağalması, onalması” anlam­la­rında işlədilir. Güman ki, ayaz (açıq hava) sözündən ayazı feili (bərkimək modeli üzrə) əmələ gəlib, “rəngin açılması, sifətin normal vəziyyət alması, xəstə­nin işıqlanması” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aydın

Bu, ay və dın (işıq, səhər) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, “ay işığı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ayətulla

Ərəbcədir, “Allahın bəxş etdiyi” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)