Etimologiya lüğəti

alqış

Dilimizdə al feili olub və “блогославлять” mənasında işlədilib. Alqış da həmin kök əsasında yaranıb. Buna uyğun olaraq qarğış kəlməsi də qayğı sözündəki qay feili ilə bağlıdır: “kədər, qayğı, yanğı, qəm arzulamaq”deməkdir. Adama qarğamaq onun qayğıya qərq olmasını arzulamaqdır. Demək, alqış “qarğış” qəlibi üzrə ya­ra­nıb, “yaxşılıq”, “yüksəklik” deməkdir. Al sözünün “yüksək” (ulu) mənası məlumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alqoritm

Özbək riyaziyyatçısı Əl-Xorəzmi Məhəmmədin (IX əsr) adı ilə bağlıdır. Əl-Xorəzmi sözü Avropada alqoritm kimi tələffüz olunub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Allah

Ərəbcədir, ilahi sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

allaşmaq

Al sözünün bir mənası “qırmızı” deməkdir. Allaşmaq “qızarmaq” anla­mı­nı əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alma

Alınma sözdür. Monqol dilində alma kəlməsi “şirəli” (сочный), sanskrit dilində isə “turş”mənalarında işlədilir. Monqol mənşəli olması daha inandırıcı görünür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

almacıq

Boğazda yerləşir və alma sözü ilə bağlıdır. Guya Adəm ata cənnətdə al­ma yeyib və qaydanı pozduğu üçün onun bir hissəsi boğazında qalıb. Ona görə də bu cür adlanıb. Bizdə hulqum, xirtdək sözləri ilə ifadə olunur. Rus dilindən kalka yolu ilə keçib, çox az işlədilir. Qalxanabənzər vəzinin adına bu səbəbdən “almacıq” da deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

almaq

Can almaq ifadəsindəki almaq sözünün qədim mənası “öldürmək” (губить) deməkdir. M. Kaşğaridə “ər alındı” (kişi öldü) cümləsi var. Alqın feili “Divan”da “yox olmaq, ölmək”kimi izah olunub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Almaz

Kişi adı kimi əsli “Yılmaz”dır. Mənbələrdə (Maqazanik və s.) yılmaq feili var və “qorxmaq” mənasında qeydə alınıb. Yılmaz kəlməsi ruscaya “бесстрашный” kimi tərcümə olunub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Alməmməd

Al sözünün “nəsil, sülalə” kimi mənalardı da var. Alməmməd “Məm­mədin nəslindən olan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Alosman

Aşıq poeziyasında bir-birinə oxşar olan al osman və al asiman sözləri işlədilir. Birincisi Türkiyə (Osman eli), ikincisi asiman (səma) sözü ilə bağlıdır. Tür­kiyə ilə bağlı Osman sözünün əvvəlində işlədilən al sözü el sözünün dəyişmiş formasıdır (el osman, yəni “osman eli”), ikincidəki al sözü isə ulu sözünün təhrifidir: “ulu səma, səmanın dərinlikləri, böyüklüyu”anlamında işlədilir. Al sözü­nün “nəsil” mənası da var Alosman “Osman nəsli” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alov

1. Dilimizdə yalğım (ilğım), altun (yaltun), ulduz (yalduz), alov (yalov) sözləri var və hamısı “od, işıq, istilik, parıltı”anlamını verən al (ul) etimonu zəminində əmələ gəlmiş kökdaş sözlərdir. Yalın, yalqız, yalquzaq sözlərində isə yal yuxarıdakılarla bağlı deyil, “lüt”anlamını verir. Alt, alçaq, aşağı sözləri də kökdaşdır və il (aşağı) etimonu ilə bağlıdır. Göründüyü kimi, al sözü dilimizdə üç müxtəlif mənaya malik olub. 

2. Al layu (od rəngli, qırmızı təhər, közə oxşar) demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Alpər

Alp “igid”, ər “kişi” deməkdir. “Cəngavər” mənasında işlədilib. Alpağut kəlmə­si də olub (mənası: “tanınmış, məşhur”deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Alp Ər Tonqa

Tonqa qaraxanilərin ulu əcdadı olub, Turana şahlıq edib. Alp Ər isə onun epitetidir, “igid kişi” deməkdir (alp -“igid”, ər -“kişi”, Tonğa-adam adı). Mən­cə, Tonğa ismi donmaq feilindən törəyib, “qorxudan donduran, qurudan” (onu görən qorxusundan donub qalırmış) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alsın

1. Payızda bitən otu alsın (alısın) adlandırırıq. Sözün kökü olan al “hiylə”, “yalan” anlamlarını verir (aldatmaq sözü də buradandır). –sın şəkilçisi meyil mə­nalı sözlər düzəldir və -sa, -sə, -sun, -sın və s. formalarda işlədilir: susa(maq), – “su­ya meyl etmək”, “su istəmək” deməkdir. Gülümsün-“gülməyə meyl etmək”, “azca gülmək” deməkdir. Alsın – “hiyləyə, yalana meyil” deməkdir. Payızda bitən ot çox inkişaf etmir, tez məhv olur, yəni yalançı otdur, “yalana meyli olan ot” de­məkdir. İkinci mülahizə də söyləmək olar: söz alçaq (aşağı) kəlməsi ilə kök­daşdır. Alçaq sözü alsın formasına düşüb, “çox hündürə qalxa bilməyən (alçaq) ot” mənasını verir.

2. “Payız otu” deməkdir. Ordubadda bunun yerinə, güzdək işlə­dilir. Bir sıra dialekt­lərdə güz – “quzu ağılı” (Salyan), “şumlanmış yer” (Sabir­abad) mə­nasını əks et­dirir. Biləsuvarda güzdək sözü “payız yurdu” mənasında işlədilir. (əsli: güzləkdir, müq. et: yaylaq). Görünür, al sözünün “payız” mənası da mövcud olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Alşan

Ali və şan sözlərindən əmələ gəlib, ərəbcə “yüksək şərəf” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)