Etimologiya lüğəti

yelkən

Yelmək feili olub, sürüşkən qəlibi üzrə də yelkən əmələ gəlib. Silah növü olan yay-oxda da yelək var. Oxun qanadıdır və onun uzaq məsafəyə uçmasını təmin edir. Antonimi çovar (əsli: ərəbcə “civar”dır) sözüdür. Yelək və lələk eyni söz olub, hər ikisi yel kəlməsi ilə bağlıdır. Yelmək (uzağa getmək) feilindən əmələ gəlib (indi yelmək müstəqil işlədilmir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelqovan

El arasında “qamqalaq” da deyirlər. M.Kaşğari də qamğaq kimi verilib. Ruslar “перекати-поле” deyirlər. Yel o yan, bu yana qovduğu üçün yelqovan adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelləncək

Tüpür-cək qəlibi üzrə yellən-cək sözü də yaranıb, külək mənası ilə deyil, surət anlamı ilə bağlıdır (yelləncək həmişə sürətlə bağlı olur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelmaya

Yel sürətlə getməkdir, maya isə dişi dəvəyə deyirlər, “sürətlə gedən dəvə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelpazə

Pazə hissəsi farscadır, badbezen (külək vuran) sözünün bezən hissəsi ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelpənək

Özbəklər buna “bodrinq” (bad - külək?) deyirlər. Çərpalaq farsca “4-cü yarpağı açan zoğ” deməkdir. Görünür, yelpənək “körpə xiyar” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelpik

Mənbələrdə yelpi (обмаихваться), yelpiku (веер) sözləri var. Deməli, sö­zün törəmə kökü “yelpi”dir, həmin feildən yelpik ismi əmələ gəlib, ilk kökü isə yel sözüdür. Yel özü də tarixən feil olub (sürətlə getmək). Külək kəlməsinin sino­nimi olan yel ismi də elə sürətinə görə bu cür adlanıb. Yelpik tarixən heç də yel­ləmək yox, hərəkət etdirmək anlamı ilə bağlıdır. Yelpitmək prosesi əlin hərə­kəti ilə əmələ gəlir. Ehtimal ki, külək sözü ilə kül kəlməsi kökdaşdır, kül ismindən kül-ə-mək (külü, tozü sovurmaq) feili, ondan isə külək (külü, tozü sovuran) ismi yara­nıb. Radlovun əsərində yelbi feili verilib. Ruscaya “веять” kimi tərcümə olunub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yem

Deyim qəlibi üzrə ye-yim şəklində olub. Sonra -yim şəkilçisindəki ilk iki səs ixtisara düşüb və kəlmə yem formasında sabitləşib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yemiş

Bütün yeməli meyvələrin ümumi adı olub, yemək feili ilə bağlıdır. İndi iki sözdə (yemiş, yəni qovun və yemşən) qalır. Meyvə sözü bizə ərəblərdən keçib, qabaqlar onu yemiş sözü əvəz edib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yenə

1. Tarixən feili bağlama kimi formalaşıb, “qayıtmaq” mənasında yan feili qey­də alınıb. Yenə həmin sözlə bağlıdır.

2. “Bu məsələ üzərinə bir də qayıtmaq” mə­nasını verən söz olub (rus dilindəki опять (müqayisə et: вспять) sözü də на­зад deməkdir). Yenə kəlməsinin qədim mənası “təkrar” anlamına uyğun olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Yenisey

“Yeni su, yeni çay” deməkdir. Fasmer yazır ki, ruslar bu çayın adını bir qəbildən eşidib və işlətməyə başlayıblar. Deməli, rus dili ilə bağlı deyil, türkcədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yer

Güman edirik ki, yer və yerimək sözləri etimoloji baxımdan eyni kökə malikdir. Məlumdur ki, yer və göy sözləri bir-birinin antonimidir. Göy (köy) “od”, “işıq”, “yanmaq” anlamı ilə bağlıdır. Günəş, Ay, ulduzlar, ildırım aləmi göydür, oddur, işıqdır. Yer isə “ayaqaltı”dır, üzərində hərəkət etdiyimiz məskəndir - ulu türk babalarımız başımızın üstünü göy, ayağımızın altını yer adlandırmaqda heç də səhv etməyiblər. Deməli, yer və yerimək eyni sözdən törəyib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yerində oturmaq

Qədimdə nüfuzlular “tör”də (başda), adi adamlar isə “il”də (aşağıda) oturublar. Hər kəs öz yerini bilib. Bilməyəni başa salıb, yerində otur­mağa məcbur ediblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yeralaş

Aralanmaq feili ilə bağlıdır, indi rus dilində “qarışıqlıq” mənasıda işlədilir. Qədimdə “qarşıqlıq salanları aralamaq” mənasında işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yerbəyer

Və bağlayıcısı ərəb mənşəlidir, bizdə onun yerinə ma(mə) bağlayıcısı olub. Az-maz (az-ma-az), darmadağın (dar-ma-dağın) sözlərində özünü saxlaya bilib. Birbəbir, yerbəyer, cürbəcür sözlərindəki bə hissəsi də həmin ma(mə) bağlayıcısının qalıqlarıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)