Etimologiya lüğəti

yaylaq

Dilçilər belə hesab edirlər ki, müasir dil baxımından yaylaq, qışlaq, otlaq sözlərinin şəkilçisi “-laq”dır. Əslində, tarixi baxımdan söz yay-la-maq, qış-la-maq kimi olub, sonra həmin feillərə -q şəkilçisi artırılıb. Deməli, burada iki (-la və -q) şəkilçi vardır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yaylıq

Fars mənşəli dəsmal sözünün bizim dildəki qarşılığıdır. Mənbələrdə bu kəlmə yağlıq kimi əks etdirilib. Deməli, yayla yox, yağla bağlıdır (əlin, ağızın yağını silən vasitə). Dilimizdə yaylıq yerinə curamal (su silən) kəlməsi də işlədilib. Bəzi dillərdə yağ yerinə may, yaylıq əvəzinə isə maylıq işlədilir ki, bu da yuxarıdakı mülahizənin doğruluğuna dəlalət edir, heç fars sözü olan dəsmal (dəst və mal) sözünün özündə də “yay” (leto) əlaməti yoxdur. Bu sözün bir sinonimi də suvluq olub. Görünür, “suyu silən, qurulayan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yaypan

Yastı, yaymaq sözləri ilə qohumdur. Alçaqboylu və enlibədənli olan adamlara deyilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yaz

Fəsil adı olan yaz və rəng bildirən yaşıl sözləri eyni kökə malikdir. Qaynaqlarda yazar sözü (göy-ər-mək qəlibi üzrə yaranıb) “göyərmək” anlamında acıqlanıb. Yaş bir sıra türk dillərində “cavan”, “gənc” mənasında da işlədilir (bahar təbiətin cavanlıq dövrüdür), çaş formasında da yazılır, yaş həm də “sulu” deməkdir. Yaz təbiətin yaşıllıq və sulu (yağışlı) dövrüdür, məhz “su” mənası ilə bağlıdır. Bahar isə fars mənşəlidir (ətraflı məlumat üçün bax: “Yaz sözünün mənşəyinə dair”; Novruz bayramına həsr olunmuş konfransın materialları, “Futuroloq” institutunun nəşri, 1997, s. 5-7). Yaşılvə yazıl sözləri bir vaxt sinonim kimi işlədilib, görünür, -ıl şəkilçisi sifətdən sifət düzəldib (müqayisə et: yaş və yaş+ıl). Tuva dilində ças (çaz) kimi işlədilir ki, bu da fəslin adının su anlamı ilə bağlı olduğunu sübut edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yazdığım

Bu tipli sözlər feili sifət düzəldən -dıq şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gəlib. İndi biz -dığım⁴ şəkilçisini mürəkkəb hesab edir və böyük səhvə yol veririk. Yaz-dıq-lar-ım tipli sözlərdə cəm şəkilçisi mürəkkəb adlandırdığımız -dığım şəkil­çi­sinin arasına necə girə bilər?! Deməli, feili sifət məhz -dıq⁴ vasitəsilə düzəlir, sa­dəcə olaraq, belə sözlər mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənilir. Bağdakılar sözundə bu, mümkün deyil (bağ-da-lar-kı formasını işlədə bilmirik). Müasir dilimizdə yaz­dıq kəlməsi müstəqil şəkildə feili sifət kimi işlədilmir, amma yazdıq­dan sonra sözündə -dıq qədim mənasını hifz edə bilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yazıq

Dilimizdə azmaq (yazmaq) sözü var. El arasında azca səhvə yol verən adam “qıl yazdı” deyir (yəni qılın diametri qədər səhv edildi). Toyuq fallığını itirəndə ya­zıxıb deyirlər. Deməli, yazıxmaq səhvə yol verməkdir. Yazıq sözü də bununla bağlıdır: səhv etmış (günaha yol vermiş) adama yazıq deyiblər. İndi məna də­yişib, yazıq sözü “fağır”, “kimsəsiz” və s. anlamları əks etdirir. Anadolu türk­lərin­də yazıq sözünün qədim mənası indi də qalır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yazmaq¹

Tuva dilində yazı əvəzinə, cazı işlədilir. Cızmaq feili ilə bağlıdır. Azər­baycan dilində filankəsin üzünü ülgüclə yazıblar tipli cümlələr işlədilir. Buradakı yazmaq kəlməsi cızmaq sözünün dəyişmiş formasıdır. Yaz və cız fleksiya əla­mətidir. Professor Dəmirçizadə yazırdı: “Aturbaktanların (Cənubi Azərbaycan) və Arranların (Şimali Azərbaycan) dillərinin çoxdan iltisaqilik məc­rasına düş­mə­si...” Deməli, iltisaqilik bizdə həmişə olmayıb. Yazmaq sözü cızmaq sözündən tö­rə­mədir. Cizgi, cığır (əsli: izğır olub), cızmaq, yazmaq sözləri qo­hum­dur. Ümu­mi rəy belədir ki, dillər amorfluqdan iltisaqiliyə, oradan da flektivliyə doğru inkişaf edir. Bu, həqiqətdirsə, türk dilləri hələlik inkişafın ikinci pilləsindədir. Müba­hi­səlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yazmaq²

“Səhv etmək” deməkdir. Ondan yazıq sifəti (səhv etmiş) əmələ gəlib. İndi məna dəyişib. Azmaq variantı da var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yeddilik

Lampaların piltəsinin neçə sapdan toxunması ilə bağlı olaraq onlara yed­dilik,onluq, otuzluq və s. adlar veriblər. Yeddilik lampanın piltəsi yeddi sapdan toxunur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yedək

Dilimizdə yetmək feilinin bir mənası “dartmaq” kimi açıqlanıb. Yedək həmin feildən əmələ gəlib: “nəyisə, kimisə dartıb arxasınca aparmaq” deməkdir. Bəzən bu sözü ərəbcə ola yəd(əl) kəlməsi ilə də bağlayırlar, səhvdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Yekaterinburq

Bu şəhər 1723-cü ildə I Pyotr tərəfindən yaradılıb və xanımı I Yekaterinanın şərəfinə belə adlandırılıb (burq almanca şəhər deməkdir). Bir müddət Свердловск adlandırılmışdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yekə

Mənbələrdə əkə, ağa, yekə, qağa sözlərinin mənaları “böyük” kimi açıqlanıb. Deməli, bunların kökü ağ sözü (yuxarı, uca) ilə bağlıdır. Ağa kəlməsi əkə, o da öz növbəsində yekə formasına düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yekəxana

Əsli yekəyanadır (müqayisə et: saymaz+yana...), yekəcəsinə deməkdir və lovğa anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Yelena

Yunanca “işıq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelək

“Oxun qanadı”dır və onun uzağa getməsinə şərait yaradır. Xəstə Qasım yazırdı: Bir igidin dövlət-varı olmasa, yeləksiz ox kimi çovar (əsli: ciuvar) deyərlər. Yel feili “qaçmaq”, “sürətlə getmək”, deməkdir. Ondan əmələ gəlmiş yelək ismi də sürətlə bağlıdır. Yelkən də buna uyğun məna bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yelin

Bəzi türk dillərində cilim, celim, cilen, celin kimi işlədilir. Ci(ce) isə “su” de­məkdir. Cibin - höyüş deməkdir. Çay (река) sözü də su ilə bağlıdır. Süd və su kök­daş sözlərdir. Bəzi dillərdə höyüş (bu, hetlərin sözüdür, mənası “yağış” de­məkdir) sözü çiviş,cuuş kimi işlədilir. Yumaq (мыть) sözü cumaq kimi yazılır və deyilir. Əl silmək üçün olan dəsmal kəlməsi curamal (su malı, suyu silən) kimi ve­rilib, çuxur (su yağılan yer),çürdək, çala(çayda adacıq), çay (su yolu), çiləmək, çi­sələmək, çəllək (su qabı), çuvar, çağış (yağış) sözlərinin hamısı etimoloji ba­xım­dan su anlamı ilə bağlıdır. Deməli, yelin sözü celin, o isə süd (su) qabı, kisəsi kimi anlaşılmalıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)