Etimologiya lüğəti

yovşan

Dovşan sözü ilə qohumdur. Dovşan dişlərini bərkitmək üçün yovşanla da qidalanır. Dovşan ən çox yovşan olan yerdə yaşayır (rəngləri uyğun olduğundan yaxşı maskalana bilir). Dovşan elə yovşanyeyən deməkdir. M.Fasmer yemişan və yovşan sözünü qohum hesab edir. Yemiş qədimdə bütün yeməli meyvələrin adı olub (indi yemiş sözündə qalır). Belə görünür ki, yovşan “dovşan yemi” deməkdir və yemişan sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yozmaq

Dilimizdə “развязать” anlamını verən yaz, yoz, çöz (hamısı eyni sözdür) sözləri olub, çiçək açıldı yerinə “çiçək yazıldı” deyiblər. Yozmaq bəzi dialektlərdə yormaq kimi də işlədilir. Sözün əsl mənası “açmaq” deməkdir. Açması səndən yerinə, yozması səndən də işlədirik. Deməli, yor, yoz, yaz kəlmələri eyni sözün müxtəlif formaları olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yön

“İşi yönünə qoy” deyirik. Yön “способ” deməkdir. Yöndəm, yöndəmsiz sözləri də buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yöndəm

Yön sözü mənbələrdə “üsul” anlamında işlədilib. Yöndəm isə “üsullu”, “qo­laylıq”, “səliqə” deməkdir. Yöndəmsiz sözü “səmtsiz”, “uyğun olmayan” mə­na­sını verir. -dəm şəkilçisi -lı⁴ şəkilçisnə uyğun gəlir: yöndəm - “yönlü” deməkdir, dildəm - “dilavər” deməkdir və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yönəlmək

Ön (qabaq tərəf), yönəlmək, göndərmək sözlərinin kökdaşlığı barədə fikir söyləməyə dəyər. “Göndər”in əsli yöndər kimi olub (yönəltmək...). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yörə

“Ətraf” deməkdir. Yan sözü ilə semantik qohumluğu var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yöşürmək

Eşük (örtük, qapı), eşü (bürümək) sözləri ilə qohumdur, “gizlətmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yuban

Dilimizdə eyni kökə malik olan yuban və yubat feilləri var. Sözün kökü indi müstəqilliyini itirmiş yuba feilidir və mənbələrdə, rus dilinə “избегать” kimi tər­cümə olunub. Hazırda yuban, yubat kəlmələri ləngimək mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yuxa

Yuvxa kimi də işlədilib, qalın kəlməsinin antonomidir (yastı sözü ilə qohum­dur), nazik isə yoğun sözünün antonimidir. Qalın və yuxa diametrlə yox, təbəqə, lay anlayışları ilə bağlıdır. Qalın sözü qalamaq (üst-üstə yığmaq) feilindən törəyib (sərin sözünün qəlibi üzrə yaranıb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yuxarı

Qədim kökü ağ kəlməsindən ibarətdir. Sonra həmin söz yux, yük (yüksək) formalarına düşüb. Yuxarı sözü yux və arı (yer) hissələrindən ibarətdir, yüksək yer deməkdir. Sözün əsli ağ yer (hündür yer) kimi olub, sonra yuxarı şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yuxu

Sözün kökü “u”dur, ondan uyumaq (udımaq forması da mövcud olub) feili əmələ gəlib. Söz uyxu kimi olub, sonra yuxu şəklini alıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yulğun

İki yozumu var:

a. Bədəni lüt olduğu üçün yoluq (yolğun, yulğun) adlanıb.

b. Yaxşı yandığı üçün yalov (od) sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yumaq

Bu feil mənbələrdə cumaq kimi verilib. Cu isə “su” deməkdir. Deməli, yumaq sözü su ilə bağlıdır. Eləcə də cummaq (özünü suya atmaq), çamır (suyu çox olan palçıq) və s. su anlamı ilə əlaqədardır. Yumaq (cumaq) “suya salmaq”, su ilə “təmizləmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yumruq

Yumaq (ip), yumurta, yumru, yumruq sözləri ilə eyni kökdən törəyiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yumurta

Bu əşya zahiri formasına görə belə adlanıb: “yumru olan” deməkdir. Əsli yumurğa kimi olub. Qovurğa qəlibi üzrə yaranıb.Yumru,yumruq, yumaq (ip) sözləri kökdaşdır. Yumurta formasında olan şeylərə rus dilimdə “овальный” deyirlər. Bu baxımdan yumurta, yumru kimi sözlərin kökdaş olması barədə fikir söyləmək olar. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)