Dictionaries
Etimologiya lüğəti
türmə
“Крепость” mənasını verən tura sözü mövcud olub. Gecə yerinə tünək, tünlük (темница) işlədilib. Türmə kəlməsi tura sözü ilə qohumdur və öz sözümüzdür, qədim mənası “qaranlıq otaq” (tün – “gecə”, tün-ək isə “türmə” deməkdir) kimi açıqlanıb. Türkoloq Rəsənenə görə “dür” (“dürt”) və “mə” hisələrindən ibarətdir. “Dürtmək üçün yer” (həbsxana) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətitüpürmək
1. Əsli “tükürmək”dir, bu da öz növbəsində tökmək sözü ilə bağlıdır. M.Kaşğaridə külək, tufan mənasını verən tüpi sözü var (indi də işlədilir). Əsmək (дуть) mənasında tüpür kəlməsi də mövcud olub, indi mənası bir qədər dəyişib və плевать mənasında işlədilir. Tüpürmək və tüpi eyni kökə malikdir.
2. Təqlidi söz tfu kəlməsindən əmələ gəlib: tfu elə (tüpür...). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətitiran
Yunanıstan tarixinin ilk çağlarında onun şəhərləri çarlar tərəfindən idarə olunurdu. Həmin çarlar eyni zamanda din xadimi vəzifəsini də yerinə yetirirdilər. Hər yeni çar taxt-tac ilə birlikdə ölkənin baş kahini xüsusi aurasına da varis olurdu. Sonralar şəhərlər tədricən öz çarlarını qovmuş və nüfuzlu şəhər sakinlərindən ibarət qruplar tərəfindən idarə olunmuşdur. Amma vaxtaşırı hamını sıxışdıraraq çarın hüquq və səlahiyyətlərini öz üzərinə götürən güclü lider peyda olurdu. Əslində isə o, ilahi aurası olmadığı üçün həqiqi çar deyildi. Yunanların gözündə bu adam başqasının səlahiyyətlərini mənimsəmiş bir fırıldaqçı idi. O, tiran (ağa) idi, amma kahin-çar (bazilevs) deyildi.
E.ə. 560-cı ildə Pisistrat Afinanın tiranı olur və uzun müddət şəhəri çox gözəl idarə edir. Onun dövründə şəhər sürətlə çiçəklənir, iqtisadiyyat və mədəniyyət yüksəlir. Afina öz gələcək şöhrətinə görə ona borcludur.
Ancaq e.ə. 524-cü ildə Pisistrat ölür, vəzifəsi oğulları Hippi və Hipparxa keçir. E.ə. 514-cü ildə Hipparx bir tanışı ilə mübahisə edərkən öldürüldükdən sonra Hippi qaradinməz, sərt və qəddar birisinə çevrilir. E.ə. 510-cu ildə afinalılar üsyan qaldırır və onu qovurlar.
Sonralar afinalılar Hippini lənətlərlə yada saldıqlarından “tiran” sözü qəddar və ədalətsiz hökmdar mənasını verməyə başladı. Bu söz indinin özündə də, hətta söhbət qanuni monarxdan düşsə belə, həmin mənada işlənir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğətiTom dayı
Bəşər tarixində yazılan ən əhəmiyyətli kitablardan biri Harriyet Biçer-Stounun “Tom dayının daxması”dır. Əsər 1852-ci ildə dərc olunmuşdu. Bu o vaxt idi ki, ABŞ-ın Şimal və Cənub ştatları arasında quldarlıq məsələsinə görə ciddi qarşıdurma yaranmışdı.
Bu əsəri yazmaqda xanım Stounun məqsədi quldarlığın çirkin mahiyyətini bütün çılpaqlığı ilə göstərmək idi. Eyni zamanda o, qərəzsizliyini qoruyub saxlamağa çalışmışdı; məsələn, kitabda öz qullarına yaxşı münasibət bəsləyən cənubluların obrazları yaradılmış, eyni zamanda əsərin ən əclaf qəhrəmanı kimi şimallı Simon Leqre göstərilmişdir. Əsər olduqca inandırıcı alınmışdı. Bu əsəri oxuyan milyonlarla insan quldarlığa qarşı kəskin mövqe tutdu. Ancaq zəncilər özləri bu kitabı o qədər də bəyənmədilər. Ağların fikrincə isə zəncilərin, ələlxüsus da Tom dayının xarakterləri ideallaşdırılmışdı. O hətta onu qamçı ilə döyən Simon Leqrenin belə ruhuna dua edir.
XX əsrin ortalarında, Amerika zənciləri sakitcə, səbirlə, mömincəsinə gözlədikləri müddətcə ağların könüllü olaraq onların hüquqlarını tanımayacaqları qənaətinə gələndə isə Tom dayının davranışını şərəfsiz və iyrənc hesab etməyə başladılar.
Bugünkü zəncilər üçün Tom dayı olmaq azad insan hüquqlarına layiq olmayan, itaətkar qul olmaq deməkdir. Bu ləqəb həqarət və təhqir mənasını daşıyır. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğətitragediya
İlk ev heyvanları arasında cinsi fəallıqları ilə seçilən keçilər də var idi. Keçilərin məhz bu cəhəti insanların daha çox xoşuna gəlirdi, çünki ancaq bu yolla onlar sürülərinin sayını artıra bilərdilər.
Bu səbəbdən də qədim yunanlar bolluq, bərəkət allahlarını qəribə məxluqlar – yarı keçi, yarı adam sifətində təsəvvür edirdilər. Onlar bədən, baş və əlləri adama, beldən aşağısı isə keçiyə bənzər satirlər idi. Bu satirlər tütək çalır, ot gövşəyir və hər an cütləşməyə hazır idilər.
Bu bolluq və bərəkət ruhlarının şərəfinə keçirilən bayramlar olduqca səsli-küylü, şən olurdu. Yunanlar keçi dərisi geyinib özlərini satirlərə bənzədərək yürüşlər təşkil edir, bu zaman ədəbsiz mahnılar oxuyurdular. Bu mahnılar “tragoida” (keçinin şərəfinə mahnı) adlanırdı.
Zaman keçdi və e.ə. XV əsrdə afinalı şairlər həmin şənliklərə əsaslanaraq daha ciddi əsərlər yaratmağa başladılar. Onların şeirləri get-gedə daha da dolğunlaşaraq insan və cəmiyyətin təbiəti haqda ciddi düşüncələrə çevrildi. Lakin bu dramlar ilk adlarını qoruyub saxladı. Beləliklə, “keçilərin nəğmələri” (“tragoida”) tragediyaya çevrildi və bu ad ciddi problemlərdən söz açan dram əsərlərinə də keçdi. Bu dramlar, əsasən, kədərli şəkildə, xeyirxah və alicənab qəhrəmanların ölümü ilə, tamaşaçıları göz yaşları içində buraxaraq bitdiyindən “tragediya” sözü kədərli, qəmgin, faciəli mənasını verməyə başladı. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğətitroy unsiyası
1150-ci ildən Avropanın ən məşhur ticarət yarmarkası Fransanın Şampan əyalətində keçirilməyə başladı. Bu əyalətin baş şəhəri Trua (fransızca Troyes) idi. Adı qədim yunan şəhəri Troyanı xatırlatsa da, bu iki şəhəri bir-birinə heç nə bağlamırdı. Şəhər adını Roma imperiyası mövcud olduğu zaman bu şəhərin salındığı torpaqlarda yaşayan qall tayfası trikassidən götürmüşdü.
XIII əsrdə Truada keçirilən yarmarkalar ən məşhur və ən zəngin yarmarkalar idi. Əlbəttə, yarmarkanın çiçəklənməsi üçün bura gələn tacirlər özlərini aldanmış hesab etməməli idilər. Bu səbəbdən də təşkilatçılar yarmarkanın keçirilməsini ciddi nəzarətə götürmüşdülər; məsələn, onlar malların tərəzidə çəkilməsi və ölçülməsi proseslərinin təmiz keçirilməsi üçün əllərindən gələni etmişdilər.
Nəticədə onların tətbiq etdiyi troy unsiyası dəqiqlik standartı olaraq geniş yayıldı. Troy unsiyasından indiyədək Böyük Britaniya və ABŞ-da dərman və qiymətli metalların çəkisini ölçmək üçün istifadə olunur. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğətitürk daşı (firuzə)
Orta əsrlərin əvvəllərində Türkiyə, hüdudları Avropanın cənub-şərqinə çatmış nəhəng bir dövlət idi. Qərbi və Şimali Afrikaya da bütövlükdə Türkiyə və digər müsəlman ölkələri nəzarət edirdi. Xristian Avropası şimal-qərbdə kiçik bir ərazini tuturdu.
Avropalılar Asiya və Afrika məhsullarını çox bəyənir, amma onları ancaq Türkiyə ərazisindən keçən ticarət yolları vasitəsilə ala bilirdilər; Məsələn, Afrikada qırqovul fəsiləsinə aid əhliləşdirilmiş quşlar yaşayır. Həmin quşlar Türkiyə ərazisi ilə Avropaya gətirilmişdi. Buna görə də bu quş avropalılar üçün türk xoruzuna çevrildi.
Hələ Qədim Misirin mövcud olduğu dövrlərdən Yaxın Şərqdə yaşılımtıl-mavi rəngli bir daş haqda məlumat var idi və bu daş çox yüksək qiymətləndirilirdi. Bu daşın ən yaxşı nümunələri İran ərazisində hasil edilir və Türkiyə vasitəsilə Avropaya gəlib çıxırdı.
Avropalılar, əslinə qalsa, Türkiyədən o yana baxa da bilmirdilər. Bu ölkə sanki özündən o tərəfi dərk etmək yolunun qarşısını kəsmişdi. Bu səbəbdən də fransızlar bu daşı “la pierre turquoise” (türk daşı) adlandırmağa başladılar (biz isə bu daşı firuzə kimi tanıyırıq). (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğəti