Etimologiya lüğəti

qovlamaq

Sözün əsli səpələ qəlibi üzrə qovala kimi olub, sonra a səsi tələffüz zamanı ixtisara düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qovzamaq

Əsli ağzamaq olub. Ağ “yuxarı, yuxarı qalxmaq” mənalarında işlədilib (yüksək, yoxuş sözləri də ağ zəminində yaranıb), təhrif nəticəsində qovzamaq şəklinə düşüb. Qalxmaq sözü də ehtimal ki, ağmaq əsasında əmələ gəlib, çünki qaldırmaq kəlməsinin yerinə mənbələrdə ağdırmaq sözünə rast olmuşam. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qovud

Qovrulmuş və kirkirədə (əl dəyirmanında) çəkilmiş buğdaya şəkər, yağ və s. qatmaqla hazırlanan yemək növüdür. Qovurmaq kəlməsi ilə qohumdur. Qor, kül, kömür tipli sözlər köy (yanmaq, od) sözü zəminində əmələ gəlib. Ehtimal ki, rus dilindəki гореть, горе sözləri də buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qovuq

“Kisə”, “qab” anlamını əks etdirir. Heyvan doğanda onun ilk südünü (ağuz) qo­vuq (kisə) içinə, yəni ətənəyə doldurub qorda pendirə oxşar yemək hazır­la­yırlar. Qovuq elə “kisə”, “ətənə” deməkdir. Qoymaq feili ilə qohumdur: “içinə nəsə qoyulan”, yəni “qab, kisə” və s. deməkdir. Sidik kisəsinə, ətənəyə də qovuq de­yi­lən vaxtlar olub. Güman edirəm ki, qabıq (yəni qab) sözü ilə qohumdur. Dia­lektlərdə qoux kimi də işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qovun

“Yemiş” mənasını verən bu sözün əsli qoğun (qoxun) kimi olub, “qoxlayan (ətirli)” deməkdir (müq. et: şamama sözü də “ətirli” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qovurma

Qovurmaq feili ilə qohumdur, kökü qovdur, “yandırmaq” anlamı ilə bağlıdır (əsli köy kimi olub), -ur təsirli feil düzəldir. Qovurğa ilə qohumdur, lakin çox incə fərqləri var. İkinci sözə nisbətən birincidə feillik əlaməti cüzi də olsa özünü biruzə verir. Qovurğa ən çox dənlə (buğda və s.) bağlı işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qovurmaq

Əsli köyürmək (göyürmək) olub, köy “yandırmaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoylaq

Bu söz indi işlədilmir, “ölü ilə basdırılan əşyalar” deməkdir. Ehtimal ki, qoymaq feili ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoyun¹

Kök gün (isti, yanmaq) kəlməsi ilə bağlıdır. Sər-in qəlibi üzrə qoy-un kəlməsi əmələ gəlib. Qoyunlar rənginə görə qumral, əbrəş, bəröyüm, qara, boz, gərçal, quyruğunun müxtəlifliyinə görə bozaq, bımıq, balbas (balvaz), mazıq, dönmə, merinos növlərinə bölünürlər. Bu heyvanın adına “man” da deyiblər. Həmin məna manqışlaq (qoyun qışlağı) sözündə özünü hifz edə bilib. Sözün qoy variantı da olub. -un sonradan artırılıb. Köy (isti) sözü ilə qohumdur. Qoyun iti – sürünü qoruduğu üçün belə adlanıb, rusca волкодав adlanır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoyun²

Mənbələrdə qoy sözü var və ruscaya “пазуха” kimi tərcümə edilib. Qoyqaş kəlməsi də var: “bir-birinin qoynunda (qucağında) yatmaq” anlamında işlədilib. Zənn edirəm ki, qoyun sözü sərin sözünün qəlibi üzrə əmələ gəlib. Qoy sözünün qədim mənası “isti” deməkdir. “Od” anlamını verən göy(köy) sözü zəminində yaranıb. Qoyun (баран) və qoyun (пазуха) eyni kökdən düzəlib (qoyunun dərisi, yunu isti olduğu üçün belə adlanıb). Qucaq (əsli: qoycaq) sözünün bəzən qol sözü ilə əlaqələndirirlər. Əslində, bu da qoy (qoyun, пазуха) kəlməsi ilə bağlıdır. Qulac isə doğrudan da, qolla bağlıdır: qol və aç sözlərindən əmələ gəlib. Qoltuq da qolla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoz

Əsli kokos kimidir, alınma sözdür, “hind qozu” deməkdir. Göy qozun üstündəki qabığa “gəzəl (gəz)” deyirlər. Gəzəl mənbələrdə “qabıq” kimi açıqlanıb, amma hər qabığa gəzəl demirik. Görünür, gəz (gəzəl) və qoz eyni kökə malik olub. Bizdə qoz yerinə yağaq kəlməsi işlədilib, görünür, “yağlı” demək olub. Ceviz və fındıq sözləri də alınmadır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoza

Mənbələrdə kayza feili var, “qabığı təmizləmək” mənasında işlədilir. Kayzırıq sözü var və ruscaya “скорлупа” kimi tərcümə olunub. Qoza “qabıq”dır, amma hər qabığa “qoza” deyilmir. Bu söz barama qozası, pambıq qozası ifadələrində işlədilir. Görünür, qoz və gəzəl sözləri ilə qohumluğu var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qozbel

Fars (qoz) və türk (bel) mənşəli hissələrdən ibarətdir. Quz “Farsca-rusca lüğət”də “горб”, “горбатый” kimi tərcümə olunub, “əyri bel” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qrammofon

Yunanca qram (yazı) və fon (səs) hissələrindən əmələ gəlib. Aparat kimi ilk dəfə 1887-ci ildə Almaniyada düzəldilib, “yazılanın yenidən səslən­diril­məsi” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qrafit

Yunan mənşəlidir, qrafa sözü ilə qohumdur, “cızıq çəkmə” (yazan) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qranit

1. lat. granum – buğda, dən

2. Farslar buna “sənge xare” (bərk daş) deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)