Etimologiya lüğəti

qıza

Qız sözündən düzəlmiş feildir, indi işlədilmir, qədimdə “bakirəliyi pozmaq” anlamını əks etdirib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızarmaq

Kök qırdır (r-z əvəzlənməsi baş verib), qırmızı sözündə qır hələ də qalır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızğın

Kökü köz kəlməsi ilə bağlıdır. Köz həm sifət (köz-ər-mək), həm isim, həm də feil kimi işlədilib. Feil olan köz kəlməsi qız(maq) formasına düşüb və bundan da qızğın sifəti əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızıl

“Qırmızı” deməkdir. Kök qız yox, qır olub. Metalın bu növü qırmızı olduğu üçün (rənginə görə) belə adlanıb; köz (qızmaq) sözü ilə bağlıdır (köz rəngində olan). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızılca

Xəstəlik adıdır və qırmızı sözü ilə qohumdur. Bədəndə qırmızı səpkilər əmələ gəlir və ona görə də xəstəliyə qızılca adı verilib (qızıl sözü ilə qırmızı kəlməsi eyni kökə malikdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızılgül

“Qırmızı gül” deməkdir, kök, əslində, qız yox, qır olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızırğan

Qıs (maq) kəlməsi ilə bağlıdır. Qısmaq, sıxmaq kəlmələri eyni söz olub, səslərin yerdəyişməsi nəticəsində iki müxtəlif sözə çevrilib. İndi mənaları tam eyniyyət təşkil etmir. İkinci yozum da mümkündür: qızırğan kəlməsi azırğan (əsli: azğırğan) sözünün dəyişmiş formasıdır. Azğır, qışqır, hayqır sözləri eyni qəlib üzrə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızırğanmaq

Mənbələrdə söz qısırğan kimi verilib və “xəsis olmaq” kimi açıqlanıb. Qısqan sözü də həmin mənanı əks etdirib. Deməli, söz qısmaq kəl­mə­si ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızxanım

Qız və xanım sözlərinin birləşməsindən törəyib, “xanım-xatın qız” mə­na­­sını əks etdirir. Görünür, “gələcəkdə xan arvadı (xanım) olmağa layiq qız” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Qız qalası

İki yozumu var:

1. Gözlə bağlıdır, “gözətləmə yeri” deməkdir. 

2. Burada qız “alınmaz” (bakirə) mənasındadır (“alınmaz qala” deməkdir). İkinci daha etibarlı yozumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızmaq

Köz kəlməsi ilə kökdaşdır. Köz, kösöv, qızmaq, kömür kəlmələrinin hamısı eyni kökdən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qızmar

Sözün birinci hissəsi millidir, -mar isə qədim hind (eyni mənada yunan dilində də var) sözüdür, mənası “isti, yandıran” deməkdir. Deməli, qızmar kəlməsi sinonimlər birləşməsidir. Rus dilindəki марить məsdəri də buradandır. Ehtimal ki, Elmar sözü də “elin günəşi”, “eli isidən” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qiblə

Ərəbcədir, “cənub, Kəbə tərəf” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qiblənuma

Ərəbcə qiblə (cənub) farsca nüma (göstərən) sözlərindən əmələ gəlib. “Kompas” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qibleyi-aləm

Ərəbcədir, “Aləmin qibləsi” (hamının üz tutduğu tərəf) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)