Etimologiya lüğəti

qət

Qət-təzə ifadəsi işlədirik. Güman edirəm ki, 1) sözün əsli qat kimi olub (hələ qatı açılmamış, lap təzə, təptəzə) ; 2) təptəzə sözünün dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qətifə

Alınma sözdür, bizdə siləcək sözü işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qətrə

Qətr sözü “yağış” deməkdir, qətrə isə “damcı” mənasında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qəza

Ərəbcədir (qəzavü-qədər işlədirik), “tale, alın yazısı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qəzet¹

M.Fasmer bu sözü pulla bağlayır; газета adlanan Venesiya sikkəsi olub və qəzeti həmin sikkəyə satıblar. Söz də buradan yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qəzet²

Qədim zamanlarda insanlar “xəbər”in nə olduğunu bilmirdilər. Vaxtaşırı kiminsə yolu təsadüfən şəhərə düşürdüsə, qayıdanda ətrafda nələrin baş verdiyini hamıya danışırdı. Ancaq bu məlumatlar həcm və dolğunluq baxımından çox qısa, həm də məhdud olurdu.

XV əsrdə çap işi icad edildikdən sonra, nəhayət, dillərdə dolaşan və təhrif olunan xəbərlərdən qurtulmaq mümkün oldu. İndi məlumatları bir neçə nüsxədə çap edib maraqlanan şəxslərə vermək olardı.

Bu hadisə yeni tarixin başlanğıcında İtaliyada baş verdi, çünki Avropanın ən inkişaf etmiş şəhərləri məhz bu ölkədə yerləşirdi. Bu şəhərlərin çiçəklənməsi tamamilə ticarətdən asılı idi. XVI əsrdə ən nüfuzlu şəhər Venesiya idi.

Təxminən 1550-ci ildə Venesiyada ən son xəbərlər çap olunmuş vərəqələr yayılmağa başladı. Bu vərəqələr, demək olar ki, o zamanın qəzetləri idi. Onlar balaca, kələ-kötür və çox ucuz idi. Dəyəri çox az olan metal pula bu vərəqələrin bir nüsxəsini və ya bu vərəqələrdəki xəbərlərin ucadan oxunduğu toplantıya buraxılışı almaq olurdu. Bu metal pullar “gazzetta” adlanırdı. Tezliklə xəbər vərəqələri də belə adlandırılmağa başladı.

İngilis dilində “gazette” “newspaper” sözünün sinonomi kimi işlənir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

qəzəlxan

“Qəzəl oxuyan” deməkdir. Xan farsca xanəndə (oxuyan) sözü ilə bağ­lıdır, qəzəl sözü bizə ərəblərdən keçib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıcanmaq

Bir varianta görə, “tutulma” mənasını verən qıc (“qıc olub” deyirik) sö­zündən əmələ gəlib. Başqa ehtimala görə, təqlidi sözdən əmələ gəlib: qıc dişlərin sürtünməsindən alınan səsi bildirir. Qıc-a feildir, qıc-a-n qayıdış növüdür. Birinci ehtimal daha məqsədəuyğundur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıcqırmaq

Acı sifətindən əmələ gəlib. Qabaqlar acığır kimi olub, sonra fonetik dəyişmələrə məruz qalıb və qıcğır şəklinə düşüb (qışqır, hayqır sözlərinin modeli üzrə əmələ gəlib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıcıq

Qıdıq və qıcıq eyni sözün dəyişmiş formalarıdır. Горчица yerinə qıcı (yəni qıcıqlandıran, acı) sözünü işlətmişik. İndi ərəb mənşəli xardal kəlməsindən istifadə edirik, xalq arasında bu sözü işlətmirlər. Sözün kökü qıc feilidir. Yaz-ı modeli üzrə qıc-ı, açıq modeli üzrə isə qıcıq əmələ gəlib. Bu söz qıdıq, gicişmək, gicitkən sözləri ilə eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıdı

“Qıdı kirvə” deyirik, “güldürən” (qıdıq verən) deməkdir. Qıdı qıdıqdan əmələ gəlib, sözün son səsini itirmiş formasıdır. Qıcıq və qıdıq kəlmələri eyni söz olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıfıl

Ərəbcədən keçib, cəm forması əqfal kimidir, “замок” deməkdir. Qıfıl düzəldən ustaya ərəblər qəffal deyiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıfılbənd

Qıfıl ərəbcədir, bənd isə farsca, hər iki söz “bağlama” anlamı ilə əlaqədardır. Şeir növüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qığ

Türkmənlər bunun yerinə qumalaq işlədirlər, qom (yumru) sözü ilə bağlıdır. Görünür, qığ elə qom kəlməsinin təhrifi ilə bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qığılcım

Bəzi türk dillərində bu sözün əvəzinə, uçqun işlədilir və uçmaq feili zəminində yaranıb. Qığılcım bizdə qaxılcım, qıyılcım kimi olub (bəlkə də, çaxılcım olub). Qaxmaq, çaxmaq (vurmaq) sözü zəminində yaranıb. İkinci və daha etibarlı yozum belədir: söz köyqılcım kəlməsinin dəyişmiş formasıdır, göy “od” deməkdir, qığılcım da “od” anlamı ilə bağlıdır. Qov (çaxmaq daşında od alan hissə) sözü də bununla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qığırdaq

Gəmircək sözünün dəyişmiş formasıdır. Xımırtdək kimi də işlədilir. Elastik birləşdirici toxumalardan ibarətdir. Elastiklik anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)