Etimologiya lüğəti

kəlləpaça

Bəzən xaş və kəlləpaça sözlərini eyniləşdirirlər. Əslində, kəlləpaça kəllə (baş) paça (ayaq) sözlərindən əmələ gəlib, yalnız “qoyun başayağı” kimi başa düşülür. Xaş isə iri malın dırnaqlarından hazırlanır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kəmənd

Fars mənşəlidir, “ilgək” (петля) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kəmsik

Kəmçik forması da var (təhrifdir), kökü kəm (az) sözüdür, farscadır, -sı şəkilçisi adlardan feil düzəldir, -k isə feili yenidən ada çevirib. Hərfi mənası “aza meyil edən” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kənd

Soğdaq dilinə məxsus sözdür, (soğdaqlar Özbəkistanın indiki ərazisində ya­şamışlar, dilləri hind-ari dillərinin İran yarımqrupuna daxil idi), mənası “şəhər” deməkdir. Bizdə məna dəyişib, Anadolu türklərində isə qədim məna qal­maqdadır. Biz kənd yerinə köy işlətmişik, görünür, “od” anlamı ilə bağlıdır. Rus­larda da дом və дымить eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kəndir

İlkin mənası bitki adı ilə bağlıdır (конопля), onun liflərindən ip hazır­lanır, meyvəsindən (toxumundan) isə yağ istehsal olunur. İndi kəndir bizdə çatı növü hesab olunur və bitkinin adı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kəpək

Un kəpəyi, baş kəpəyi və s. birləşmələrindəki kəpək sözü, əslində, “qabıq” deməkdir, sonra kəpək formasına düşüb. Unkəpəyi “buğdanın, arpanın qa­ba­ğı”dır, baş kəpəyi “dəridən qopan qabıqcıqlar”dır. Kəpək alma növü də var, çox yumşaq olur və dişləyəndə kəpək kimi ovxalanır. Bu, sözün məcazi mə­nasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kəpənək

Qopmaq feili ilə qohumdur. Üzərində tozcuqlar (qabıq, pulcuqlar, qopuq, kəpək) olduğu üçün belə adlanıb. Deməli tozlu, kəpəkli deməkdir. İkinci ehtimal da mümkündür: qədim təsəvvürə görə, kəpənək ölülərin ruhu hesab olunurmuş. Bu mənada “bədəndən qopan” (yəni ruh) kimi də başa düşülə bilər. Başqa bir yozuma görə kəpənək sözünün mənası “ətsiz, əti olmayan” deməkdir. Birinci yozum daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərəmət

Ərəbcədir, “səxavətli”, “comərd” deməkdir. Kərəm sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Kərbəla

Ərəbcə əsli Kərb-bəla kimidir, Kərb - “kədər” deməkdir. Sinonimlər bir­ləşməsidir (dərd və bəla). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərə¹

Nehrə yağına kərə yağı deyirik. Türkmənlər nehrə əvəzinə, qöbe işlə­dir, “сли­воч­ное масло” ifadəsini də qöbe yağı kimi tərcümə edirlər. Zənn edi­­rəm ki, kərə yağı elə qöbe yağı ifadəsi kimi olub, tədricən qöbe kəlməsi kərə şəklinə düşüb. Fars dilində nehrə (маслобойка) sözünün mənası belə açılır: maşine kəreqari. Deməli, kərə məhz “nehrə” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərə²

Qulağı qısa (və ya kəsik) qoyuna kərə qoyun deyirik. Belə düşünürəm ki, kə­rə sözü gödə (gödək) sözünün təhrif olunmuş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Kərəm

Ərəbcədir, “alicənab” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərən

Qərb dialektlərində çox işlədilir, böyük və canlı milə deyirlər. Mənası farsca “maili” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərənti

1. Buna dəryaz da deyirlər (alınma sözdür), ot çalmaq üçün alətdir. Gər­mək feili ilə qohumdur. Sözün əsli gəzinti, çöküntü qəlibi üzrə yaranmış gərinti kəlməsidir. Dəryazla ot biçən adamın bədəni gərgin vəziyyət alır, əzələləri gərilir. Kərənti “gərilməyə səbəb olan” deməkdir. İkinci yozum da mümkündür: kərən­ti­nin tiyəsi gərilmiş vəziyyətdə olur. Yəhər sözü qaltağın zahiri əlaməti zəminində əyri kəlməsindən əmələ gəldiyi kimi, kərənti sözü də tiyənin görünüşünə əsasən, bu cür adlandırıla bilərdi.

2. Hind mənşəlidir, “kəsmək” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərki

Mənası “əyri” deməkdir. Kərki formaca toxayabənzər (əyri)  dəmir alətidir, ağzı içəriyə doğru əyilmiş olur. Əyri mənasında kərkə sözü işlədilib ki, bunların hər ikisi eyni sözün müxtəlif formalarıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kərpic

Qədim forması qırbiş şəklində olub, qır “torpaq”, “gil” deməkdir, biş isə “bi­şir­­məkdir”. Kərpic “odda bişirilən (qurudulan) torpaq, gil” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)