Etimologiya lüğəti

kargüzar

Farscadır, kar “iş”, güzar (əsli: qozar) isə “müəyyənləşdirən”, “nizam­la­yan” deməkdir. Kargüzar  “işi nizama salan” anlamını əks etdirir. Buradakı qo­zar (güzar) komponenti qozardən (устанавливающий) məsdəri ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

karsala

Bəzi dialektlərdə ağır eşidən adama karsala deyirlər. Kök kar sözüdür, farscadan gəlmədir. -sala hissəsinin sayaq sözü ilə bağlı olması barədə fikir söy­lə­məyə dəyər: karsayağı sözü təhrif nəticəsində karsala şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kartof

İtalyan mənşəlidir, trüfel kimi olub, ruslarda kartofel şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

karvan

Qədim hind dilində dəvəyə karvan deyiblər. Farslar isə dəvə qatarına karvan deyirlər. Deməli, karvan tarixi baxımdan hind sözüdür, dəvə ilə bağlıdır. İndi məna bir qədər genişlənib, yəni dəvədən kənara çıxıb (maşın karvanı və s. deyirik). Bizdə tarixən karvan yerinə arqış kəlməsindən istifadə olunub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kasıb

Ərəb mənşəlidir, güman edirəm ki, kasad sözü ilə qohumluğu var. İlkin mə­nası “xırda alverçi” (çərçi) demək olub. Bizdə ciğay, yoxsul, ucuz sözlərindən istifadə olunub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kazak¹

Radlov türk mənşəli hesab edir və mənasını belə açır: “свободный, не­за­висимый человек, искатель приключений…”. Söz rus mənbələrində ilk dəfə 1395-ci ildə işlədilib. Deməli, kazaklar Rusiyaya XIV əsrdən gəlmiş ola bilərlər. Güman edilir ki, türk xalqlarıdır, bizim Qazax rayonunun adı da onların adı ilə qohumdur. Sözün mənşəyi ozan, gəzən kəlmələri ilə bağlıdır. M.Fasmer onları qırğız hesab edir: qırğız-“qır” (çöl) və “gəzmək (çöldə gəzən)” deməkdir. Onlara kaysaki də deyiblər. Deməli, qırğız və qazax eyni kökə malik sözlərdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kazak²

Orta əsrlərin sonlarında Şərqi Avropa tez-tez düşmən hücumlarına məruz qalırdı. Belə şəraitdə ən ağır vəziyyətdə və əsarət altında qalanlar kəndlilər idi. Onların bir qismi Qara dənizin şimalında yerləşən səhralara qaçmağa məcbur oldu. XV əsrdə oralar hələ də “yiyəsiz” torpaqlar idi. Türklər bu qaçqınları kusak (qusak), yəni fırıldaqçı, macəraçı adlandırırdılar. Beləliklə də, rus dilində “kazak”, ingilis dilində isə “cossack” sözləri yarandı.

XVI əsrdə cənub-şərqdə, kazakların Ukraynada yerləşdikləri torpaqlar polyakların təsiri altına keçdi. Amma XVII və XVIII əsrlərdə ruslar polyakları məğlub edə bildilər və beləliklə də, 1800-cü ilə kazakların yaşadıqları torpaqlar artıq Rusiyaya məxsus idi.

Kazaklar çox gözəl at minir və olduqca cəsur döyüşçü idilər. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Rusiya hökuməti kazaklardan daxili çaxnaşmaların yatırılmasında istifadə edirdi. Yuxarıdan gələn əmrlə kazaklar üsyançılara hücum edir və elə yenə də yuxarıdan gələn əmrlə yəhudi talanları törədirdilər. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

kazan

İki yozumu məlumdur: Qazan (şəhər çökəklikdə olduğundan) və Qazan xanın adı ilə bağlayırlar. Tatarlar Qazan xanın nəslindən ola bilərlər. İkinci mü­la­hi­zə daha inandırıcıdır. Qazan xanın adını qazmaq(öldürən, dəfn edən, yerə bas­dıran) feili ilə də bağlamaq mümkündür və semantik baxımdan Orxan adına yaxınlasır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keçə

Qədim türk dillərində bu sözün yerinə oyluq işlədilib, mənası “покрывало” kimi açıqlanıb. Ruslardakı войлок  sözü də həmin oyluq kəlməsi ilə qohumdur. Gö­rünür, keçə alınma sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keçəl

Mənbələrdə bu sözün yerinə qılçan kəlməsi işlədilib. Görünür, qılyok kimi olub (müqayisə et: qol yox – çolaq), sonra qılçan, nəhayət, keçəl formasına düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keçi

Mənbələrdə əkçi, ekçi kimi də işlədilib. Güman edirəm ki, kiçi (kiçik sözünün qə­dim törəmə köküdür) kəlməsi ilə bağlıdır. Maral, inək və s. ilə müqayisədə ki­çik olması onun keçi adlandırılmasına səbəb ola bilər. Rus dilindəki коза sözü də “keçi”nin dəyişmiş formasıdır. B. Munkaçi sözü təqlidlə bağlayır(bu, daha inan­dırıcıdır), H. Poppe isə monqol dilinə mənsub olması haqqında mülahizə söyləyir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keçinmək

Keçim sözü olub və “yaşayış” anlamında işlədilib. Keçinmək isə “ölmək” deməkdir. Görünür, keç feilinin bir mənası da “yaşamaq” demək olub. Ehtimal ki, keçinmək (ölmək) sözü köçmək feili ilə bağlıdır və əslində, keçinmək yox, köçünmək kimi olub. Deməli, keçinmək (yaşamaq) və köçünmək (ölmək) sözləri omonimlərdir. Keçinmək və köçünmək qəlibinə uyğun səpgimək və söngümək sözləri də qeyd oluna bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keçirmək

Dialektlərdə “söndürmək” mənasında keçirmək sözü işlənir. Mənbələr­də öç feili var və rus dilinə “гаснуть” kimi tərcümə olunub. Deməli, keçir sözü öçür şəklində olub və dəyişərək keçir formasını kəsb edir. Ehtimal ki, öç sözü üfür ilə kökdaş olub, “külək” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keşməkeş

Farsca kəşidən (dartmaq, çəkmək) feili ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

keyimək

Key sözündən düzəlmiş feildir, key-i-mək. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kəbin

Ərəbcədir, bizdə quda (qayın, qazın) sözü işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)