Dictionaries
Etimologiya lüğəti
günəş
Ən qədim forması güyəş kimi olub. Kuy (küy, köy) sözü “işıq” (qaqauzlarda günəş sözünü ruscaya “свет” kimi tərcümə ediblər), “od”, “yanmaq” mənalarını əks etdirib və indi də kösöv, köz, kömür tipli sözlərdə özünü hifz edir. Günəşin mənşəyi haqqında iki mülahizə söyləmək olar:
1. Küy (gün) və işıq sözlərinin (sinonimlərin) birləşməsindən əmələ gəlib, sonra kuyəş, nəhayət, günəş şəklinə düşüb, yəni günəş “işıq saçan” deməkdir. Rus dilində də солнце sözünün mənşəyi “işıq” (свет) anlayışı ilə bağlı şərh olunub.
2. sözün kökü küy (gün) –“od”, “işıq” deməkdir, -əş isə “yoldaş” mənasını verən sözdür, yəni günəş –“od yoldaşı”, “oda oxşayan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətigüzəran
Farscadır, güzar (əsli: qozər) sözünün cəmidir. Farsca qozaştən məsdəri ilə bağlıdır, mənası “keçib-gedən”, “daimi olmayan” deməkdir. “Keçənə güzəşt deyərlər” mənasında güzəşt sözü elə keçmək sözünün sinonimidir. İndi “уступка” anlamını əks etdirir. Güzəran həm də “yaşayış vasitələri, yaşayış tərzi” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətigüzgü
Görmək feili zəminində yaranıb. Əvvəlcə görgü, sonra gözgü, nəhayət, güzgü şəklində olub. Maraqlıdır ki, rus dilində olan зеркало kəlməsi зрачок sözü ilə qohumdur. Sözün özgör forması da mövcud olub, yəqin, üzünü görməklə bağlıdır. Qədim bir deyim də var: üzünü görmək üçün güzgüyə, özünü görmək üçün özgəyə bax. Fars mənşəli hesab etdiyimiz kor sözü də qarov kəlməsi ilə bağlıdır, türk mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətiGetto
Orta əsrlər və yeni tarixin başlanğıcında yəhudilər Qərbi Avropada acınacaqlı həyat sürürdülər. Onlara nifrət edir və həqarətlə baxırdılar. Yəhudilər, demək olar, bütün hüquqlardan məhrum vəziyyətdə, hər an həyatları təhlükə altında yaşayırdılar.
Xristianların çoxu yəhudilərə o qədər nifrət edirdi ki, onları seqreqasiya etməyi, yəni üzlərini görməmək üçün xüsusi ayrılmış bir yerə köçürülmələrini təklif edirdilər.
Bəzi yerlərdə, həqiqətən də, belə etmişdilər; məsələn, venesiyalılar bu məqsədlə Getto adlanan ada seçmişdilər. Bu söz “dəmirçixana” kimi tərcümə olunur. Ola bilsin, həqiqətən də, vaxtilə həmin adada dəmirçixana yerləşirmiş. 1516-cı ildə bu ada yəhudi məhəlləsinə çevrildi.
Hansısa səbəbdən Venesiyanın yəhudi məhəlləsi elə məşhurlaşdı ki, əvvəlcə İtaliyanın, sonralar isə bütüb şəhərlərin yəhudi məhəllələri getto adlandırılmağa başlandı; misal üçün, Romanın da, Almaniyada Frankfurt şəhərinin də öz gettosu var idi. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğətigilyotin
Fransa inqilabı günlərində inqilabi qanunverici orqanın üzvü, həkim Jozef İqnas Gilyoten məhkumların edam olunması üçün mexaniki bıçaqdan istifadə edilməsi təklifini irəli sürdü. Onun fikrincə, bu həm daha humanistcəsinə idi, həm də edam prosesini o qədər asanlaşdırırdı ki, demək olar, istisnasız olaraq bütün caniləri edam etməyə imkan verirdi.
1792-ci il aprelin 25-də mexaniki bıçaq ilk qurbanının həyatına son qoydu. Bu, qəddar bir quldur idi. Mexaniki bıçaq onun istifadəsi üçün mübarizə aparmış insanın şərəfinə “gilyotin” adlandırıldı. Bu sözü 1793–94-cü illərdə hökm sürən dəhşətli terrordan ayrı təsəvvür etməyən insanlar gilyotini az qala qəddarlığın sinonimi hesab edirdilər. Ancaq ölüm hökmü mövcud olan müddətdə gilyotin, ola bilsin, bu hökmün yerinə yetirilməsinin ən humanist üsulu olaraq qalacaq.
Belə söz-söhbət gəzir ki, guya Gilyotenin özünün də başını gilyotinlə kəsiblər, amma bu belə deyil. O, terrorun hökm sürdüyü vaxtdan iyirmi bir il sonra, yetmiş altı yaşında öz əcəli ilə, çarpayısında vəfat edib. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğətigimnaziya
Demək olar ki, qədim dünyanın heç bir xalqı bədən tərbiyəsini yunanlar qədər sevmirdi. Onlar hesab edirdilər ki, insan hər şeydə – əqli, fiziki və mənəvi inkişafda mükəmməlliyə çatmalıdır.
Müxtəlif oyunlar və məşqlər vacib sayıldığından, təbii ki, bu yarışlara hazırlaşmaq üçün xüsusi ayrılmış yerlər olmalı idi. Yunanlar paltar bədənlərini narahat etməsin deyə bədən tərbiyəsi və idmanla çılpaq məşğul olurdular. Bu səbəbdən də yunanların fiziki hazırlıqla məşğul olduqları yer “gymnasion” (latınca “gymnasium” yazılırdı), yəni “çılpaq şəkildə məşq etmək üçün yer” adlanırdı.
Yunanlar həm bədəni, həm də əqli inkişaf etdirməyin vacib olduğunu hesab etdiklərindən gimnaziya qaçış və ağırlıq qaldırmaq üçün nəzərdə tutulan yerdən daha vacib bir məkana çevrildi. Bura toplaşan insanlar fəlsəfi və elmi mövzularda söhbət etməyi sevirdilər. Beləliklə, gimnaziyalar tezliklə həm məşq üçün ayrılan yer, həm də məktəb sayılmağa başlandı. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)
Etimologiya lüğəti