Etimologiya lüğəti

göyçə

Alça növüdür, rənginə görə belə adlanıb, göyəm sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göyçək

Zahiri gözəllik anlamında işlədilir. Görcək kimi olub, eybəcər (göyçək ol­mayan) qadına “görüksüz” deyiblər. Tatar dilində kürek (красота), kürekli (изящ­ный), kürkəm (симпатичный) kəlmələri işlədilir. Bizdə “göyçək” mənasında görk, görklü kəlmələri də olub. Rus dilindəki вид sözünün mənasını verən görük sözü də миловидность kimi açıqlanıb (“görk olsun” deyirik). Görkəm sözünün kökü feildir, bunu ötkəm tipli sözlər də sübut edir. Deməli, göyçək kəlməsi görmək feili zəminində yaranıb, yaxşı görünən deməkdir. Belə bir qədim deyim də var: “Kişini göz aldadar, qadını söz (yəni qadın bəzənəndə kişi ona vurulur, kişi yağlı sözlər işlədəndə qadın ona vurulur)”. Kişi çox vaxt məhz qadının göyçəkliyinə uyur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göydəmir

Mənbələrdə bir mənası “bərkimiş dəmir” kimi açıqlanır. Belə bir cümlə də var: göydəmir deşib keçər. Buradakı göy kəlməsi rənglə bağlı deyil, “yandır­maq” anlamını verən göy sözü ilə bağlıdır. Dəmiri bərkitmək üçün əvvəlcə möh­kəm qızdırır, sonra suya salırlar. Göy sözü məhz bu qızdırma anlayışı ilə bağlıdır. Göydəmir sözünün başqa mənası da “kül rəngində (yanmış dəmir rəngində) olan at” deməkdir. Göründüyü kimi, burada da od anlamlı göy sözü var və kül onunla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göyəm

Rəng bildirən göy sözündən əmələ gəlib, rənginə görə belə adlanıb. Bəzi dialektlərdə gavalı sözü də göyalı kimi işlədilir. “Göy meyvə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göyərti

Kökü çöy kimi olub, “su”, “yaşıl” anlamları ilə bağlıdır. Göyərti həmişə sulu olur, quruyanda artıq suyunu (yaşıllığını, rəngini) itirir. Cücərti sözü ilə qohumdur. Deməli, göyərti “sulu” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göyərçin

Hərfi mənası “göy quş” deməkdir (boyun tüklərinin rəngi göy olduğun­dan belə adlanıb). Farsca “kəbutər”, rusca “голубь” adlanır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göynəmək

Göy (od) sözü ilə qohumdur, “yanmaq” (soyuqdan da yanmaq olur) anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göytürk

Hun imperiyası dağılandan sonra ən güclü imperiya Göytürk imperiyası olub. Güman etmək olar ki (bu fikir ədəbiyyatda da verilib), bu söz “Tanrı” anla­mını verir: “tanrı türkləri, ulu türklər, yüksək türk” və s. deməkdir. Ötükən VI əsrin ortalarından Göytürklərin paytaxtı olub. Göy mənasında fələk sözünü də işlədirik. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Göyüş

Şəxs adı kimi işlədilən bu sözün bir neçə yozumu ola bilər:

1. Qaraş qəlibi üzrə göy sifətindən düzəlib. 

2. “Yanmaq” mənasını verən göymək feili ilə bağlı olar. 

3. Gövşəmək feili əsasında yaranıb və s. Sözün göycə forması da var və rənglə bağlıdır. Ona görə də birinci yozum daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göz ağartmaq

Buradakı ağart sözü, əslində, alartmaqdır. Al –“qırmızı” deməkdir. Gözü ağardanda (hirslənəndə) gözə qan gəlir və o qızarır. Sonradan alart sözü dəyişərək ağart şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göz qoymaq

“Подметить” mənasında işlədilən bu sabit birləşmədəki qoymaq sözü qaramaq (baxmaq) feilinin dəyişmiş formasıdır, yaxın mənalı sözlərin birləşməsindən əmələ gəlib. Gözəyarı kəlməsindəki yarı komponenti də qaraq (göz) sözünün dəyişmiş formasıdır. Qaqauz dilində gözəyarı əvəzinə qöz kararına (приблизительно) ifadəsi işlədilib ki, buradakı karar hissəsi məhz qaraq sözü ilə eyni olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göz-qulaq olmaq

Bu ifadə həm də gözdə-qulaqda olmaq formasında işlədilir, hərfi mənası “gözü və qulağı işə salmaq (gör və eşit)” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gözü düşmək

Buradakı düşmək sözü, əslində, tuş (olmaq) sözü ilə bağlıdır, “rastlaşmaq” mənasını əks etdirir. Yola düşmək də “yola tuş olmaq” deməkdir. Gözdən düşmək ifadəsindəki düş sözü ilə dış (kənar, uzaq) kəlməsi ilə əla­qə­dar­dır. Deməli, tuş, dış sözləri həm də feil kimi işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gözək

Çuvalın ağzını kəndirlə bağlamaq üçün gözəklər (петля) tikirlər. Sözün kökü göz ismi ilə bağlıdır (“stolun gözü” deyirik), -ə şəkilçisi feil düzəldir (güc-ə-n, göz-ə-mək..), -k şəkilçisi isə gözə feilindən isim əmələ gətirib: göz-gözə-gözək. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gözəl

Göz özü ilə bağlıdır. Göyçək, görkəm, görük sözləri ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)