Etimologiya lüğəti

düşüncə

Mənbələrdə tüşü feili var və “anlamaq” mənasında işlədilib. Həmin feildən düşüncə ismi əmələ gəlib (n səsi kökə sonradan artırılıb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düşünməcə

Tapmaca qəlibi üzrə yaranıb “qolovolomka” deməkdir. Düşüncə ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dütar

Farsca dü (iki) vətar (tel, sim) sözündən əmələ gəlib. “İki simli çalğı aləti”dir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düyə

Buzov və danadan sonrakı yaş dövründəki (2 yaşda) olan dişi, lakin hələ doğ­­mamış (buğaya gəlməmiş) inək və ya camışdır. Güman ki, dəvə (bunun bir neçə növü var: boz dəvə, bukur dəvə, çatıl dəvə) sözünün təhrif olunmuş formasıdır və mənaca dəyişib. Başqa yozum da ola bilər: düyə doğmaq sözü ilə bağlıdır, “bu­ğaya gəlmə ərəfəsi” deməkdir. Dialektlərdə işlənən day (daylaq, dayça), bəzi türk dillərində özünü göstərən doqan (2 yaşlı dişi day) sözləri də buna müəyyən əsas verir. Buğa sözü də buğra sözünün həm forma, həm də mənaca dəyişmiş şəklidir. Buğra –“erkək dəvə” demək olub, buğa isə döllük kələyə deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düyləmək

Düy feildir, o, -lə şəkilçisi qəbul edə bilmir. Sözün əsli düy-ün-lə-mək kimi olub, sonra səs düşümü baş verib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düymə¹

Düyün, düymə, düymək sözləri kökdaşdır. Düymə “bağlama vasitəsi”dir. Yəqin ki, yuxarıdakı kəlmələrin hamısı ilmək (yəni “bağlamaq”) sözü ilə qohum­dur və təhrif nəticəsində formaları dəyişdirilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düymə²

Sözün əsli holland dilinə məxsusdur və dyum şəklindədir. Bu düym (2,540 sm) sözünün təhrifindən əmələ gəlmiş ölçü vahididir (dəniz mili-1852,2 m, arşın - 71,12 sm, fut - 12 düymə, verst - 1500 arşın, sajen-3 arşın kimi uzunluq, pud-16,38 kq, funt-0,40951 kq kimi çəki vahidləri də olub). Bizdə barmaq sözündən istifadə olunub (müq. et: bir barmaq kağız nədir ki...). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düyü

Alınma sözdür, bizdə ona “tuturqan” deyiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düyün

Toy sözünün sinonimi olan düyün kəlməsi var. Türk dillərinin bəzilərində (Qaqauz dilində) dünür (сватовство), dünürçü(сват), düyün(свадьба) kəlmələri işlədilir. Onlarda toy yox, yalnız düyün sözü mövcuddur, güman ki, düyün “quda”, “evlənmə” mənasını verən dünür sözü ilə bağlıdır. Maraqlıdır ki, düyün yalnız evlənmə məclisi ilə əlaqədar işlədilir. Düyün “iki gənci bağlayan, düyünləyən” de­məkdir, yalnız evlənmə ilə bağlıdır. Toy isə həm də “bayram, şadlıq” mə­na­larını əks etdirib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

düz

Belə güman etmək olar ki, “dəniz”lə kökdaşdır. Dənizin suyu şor olduğu üçün duz da “dəniz”lə bağlı əmələ gəlib. Mübahisəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Damokl qılıncı

E.ə. 405-ci ildə Dionisi adlı sərkərdə yunanların Siciliyada ən vacib şəhəri olan Sirakuzanın hökmdarı oldu. O, qırx ilə yaxın hakimiyyətdə qaldı və ölümünü öz çarpayısında qarşıladı.

Amma uzun müddət hakimiyyətdə qalmaq üçün o, hiylə, fitnə-fəsaddan istifadə edir, genişşaxəli casus şəbəkəsi yaradaraq bir anlığa belə ehtiyatı əldən vermirdi. Göründüyü kimi, var-dövlət və əlindəki hakimiyyətə baxmayaraq, onun yaşadığı həyatı xoşbəxt adlandırmaq olmazdı.

Bir dəfə saray əyanlarından olan Damokl onun şan-şöhrətinə həsəd aparanda Dionisi Damokla, heç olmasa, bir günlüyünə onu əvəz eləməyi təklif edir. Damokl razılaşır və axşam ziyafətində masanın başında əyləşir.

Ancaq o, dərhal başı üzərində nəyinsə hamının diqqətini cəlb elədiyini hiss edir. O, yuxarı baxır və başı üzərində sıyrılmış qılınc görür. Qılınc bircə tük ilə tavana bərkidilmişdi. Damokla yerindən qalxmağa icazə verilmədiyindən o, bütün axşamı boğazından bir tikə keçmədən, beləcə oturur. Həmin gecə onun üçün həyatının ən əzablı sınağı olur.

Dionisi hər bir zalım hökmdarın həyatının əbədi qorxu və qeyri-müəyyənlik içində, böhran anının nə vaxt gələcəyini gözləməklə keçdiyini vurğulayır. Buna görə də insanı gözləyən təhlükədən danışarkən onun başına nələrin və nə vaxt gələcəyi haqda bir söz demək mümkün olmayanda “Damokl qılıncı” ifadəsi işlədilir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

Dəməşq poladı

İslamı qəbul etdikdən sonra ərəblər 613-cü ildə yaşadıqları geniş və quraq yarımadanın sərhədlərini aşmış, 636-cı ildə isə Dəməşqi tutmuşlar. Şəhər, demək olar ki, yüz il ərzində ərazisi Qərbi Asiyadan Şimali Afrikaya qədər uzanan nəhəng ərəb imperiyasının paytaxtı olmuşdur.

Əhl-səliblər 1100-cü ildə Dəməşqdə olmuş, sonralar da şəhərin yaxınlığından keçmişdilər. Onlar bu şəhərin mədəniyyətinin özlərinin mənsub olduqları, kifayət qədər kobud Qərb mədəniyyətindən qat-qat üstün olduğunu öz gözləri ilə görə bilmişdilər. Onlar bu mədəniyyətin məhsullarını Qərbə gətirdilər. Qərb isə gördüklərindən donub-qaldı. Belə möcüzələrdən biri isə üzərində fiqurlar toxunmuş ipək parçalar idi. Bu parçaları dərhal Dəməşq parçaları adlandırdılar. Sonralar materialından asılı olmayaraq üzərində bu cür toxuma fiqurlar olan bütün parçalar belə adlanırdı.

Dəməşqdə qılıncın tiyəsini elə düzəldirdilər ki, poladın üzərində girintili-çıxıntılı xətlərdən ibarət naxışlar görünürdü. Bu poladı Dəməşq poladı, naxışlı xətləri isə dəməşsena (damascene) adlandırdılar. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

dəmir pərdə

1945-ci ildə nasist Almaniyası son günlərini yaşayırdı. Almaniyanın təbliğat naziri Yozef Göbbels məğlubiyyətin qaçılmaz olduğunu gözəl başa düşürdü. O anlayırdı ki, nasistlər puç olmuş ümidlərinin, heç olmasa, bir hissəsini ancaq qalib ölkələr arasına nifaq salmaqla xilas edə bilərlər.

Bu səbəbdən də Göbbels “2000-ci il” məqaləsini yazır. Məqalədə SSRİ-nin Avropada hökmranlıq etməsi qandondurucu şəkildə təsvir edilirdi. O yazırdı: “Əgər almanlar təslim olsalar, sovetlər Avropanın bütün şərqini və cənub-şərqini, eləcə də Almaniyanın böyük hissəsini tutacaqlar. Bu çox böyük ərazinin qabağına dəmir pərdə asılacaq”.

Məqalə gözlənilən ani nəticəni vermədi. Almaniya darmadağın edildi və Sovet İttifaqı, həqiqətən də, Göbbelsin sadaladığı əraziləri tutdu. Bundan başqa, hər şeyə şübhə ilə yanaşan ruslar Qərbin onların işlərinə qarışmaq imkanını minimuma endirdilər. Müharibə illərində Böyük Britaniyanın başında duran Uinston Çörçill indi Göbbels kimi Rusiyaya qarşı mənfi mövqe tutmağa başladı. O həmçinin rusların Qərbə doğru genişlənə biləcək təsirindən ehtiyatlanırdı. Çörçill gözlənilən bu təhlükələr haqda ABŞ-ı xəbərdar etməyə cəhd göstərdi və 1946-cı il martın 5-də Fultondakı çıxışında Göbbelsin dəmir pərdə ifadəsini işlətdi.

Bu söz tezliklə dillərə düşdü və sovet təsirində olan ərazilərin sərhədləri “dəmir pərdə” adlandırılmağa başlandı. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

diktator

Roma tarixinə görə, e.ə. 509-cu ildə romalılar son çarlarını taxtdan salaraq respublika elan etdilər. Özlərini bir adamın iradə və hakimiyyətindən qorumaq üçün onlar bir yox, iki adamın idarə etdiyi sistem yaratdılar. Onların hər ikisi konsul adlanır və bu vəzifəyə məhdud müddətə – bir illiyinə seçilirdilər. Bundan əlavə, əsilzadə ailələrin nümayəndələri olan ağsaqqallar qrupuna – senatorlara da xeyli səlahiyyət verilirdi. Beləliklə, siyasi qərarlar müxtəlif fikirlərin səsləndiyi birgə müzakirələrdən sonra qəbul edilirdi. Bununla da düşüncəsiz addımların atılmayacağına ümid etmək olardı.

Amma bu sxemin təhlükəli tərəfi də vardı. İş orasındadır ki, fövqəladə vəziyyətlərdə çevik qərarlar qəbul etmək tələb olunur. Sonu görünməyən müzakirələr isə fəlakətlə nəticələnə bilərdi.

Buna görə də romalılar müvəqqəti çarın seçilə bilməsi şərtini də irəli sürmüşdülər. Senatın müəyyən bir müddətə bütün hakimiyyəti əlində cəmləşdirəcək və hakimiyyətdə olduğu vaxt sözünün qanun olacağı adamın adını açıqlamaq hüququ var idi. Bu səbəbdən də onu diktator adlandırırdılar (latıncadan tərcüməsi “mən dedim”). Yeri gəlmişkən, bu adam yalnız altı ay müddətinə seçilə bilərdi.

Bizim zamanımızda qanuni yolla seçilmiş dövlət orqanlarının əlindən hüquq və səlahiyyətlərini alan adamlara diktator deyilir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

dollar

1519-cu ildə Bohemiyanın Sen-İoahimştale şəhərində gümüş yatağı aşkar edildi. Bu şəhər Çexiyanın paytaxtı Praqadan 80 mil qərbdə yerləşir. Buranın hökmdarı sonralar bütün Avropaya ayaq açmış gümüş sikkələr kəsdirməyə başladı. Onları ioahimtaler, sonralar isə, sadəcə, taler adlandırırdılar. İngilislər bu sözü dollar kimi tələffüz edirdilər.

Bu ad həmin dəyərdə olan bütün sikkələrə aid edilməyə başlandı. Həmin sikkələr XVII–XVIII əsrlərdə Şimali Amerikanın İspaniyanın nəzarətində olan bölgələrində yaşayan ispaniyalılar arasında tədavüldə idi. Bu dollarların hər biri dəyərcə daha kiçik olan səkkiz reala (və ya royala) bərabər sayılırdı. Dəniz quldurları haqda hekayələrdə bu “dollarlar” “səkkizə bərabər” adlandırılırdı.

1792-ci ildə Birləşmiş Ştatlarda dollar əsas valyuta kimi qəbul edildi. 1 dollar 100 sentə bölünür. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

dukat

1140-cı ildə özündə Cənubi İtaliya və Siciliyanı birləşdirən Apuliya ən varlı hersoqluqlardan (duchy) biri idi. İtalyan dilində bu, “Ducato di Apulia” kimi səslənirdi. Buranın hökmdarı II Roje geniş tədavüldə olan gümüş sikkələr kəsdirirdi. Tacirlər, təbii ki, etibarlı pullarla iş görmək istəyirdilər. Belə pulların sayı isə az idi. Rojenin dukatları məhz belələrindən idi.

Venesiya hökmdarı da (doj adlanırdı – ducenin daha bir törəməsi) tədavülə tezliklə məşhurluq qazanmış dukatlar buraxdı. Şekspirin sayəsində bu sözü ingilisdilli xalqlar da öyrəndilər. Böyük ingilis şairi və dramaturqunun “Venesiyalı tacir” pyesində Venesiyada yaşayan yəhudi Şerlok pulları da götürüb evdən qaçan qızı haqqında danışarkən ucadan belə deyir: “Ah, mənim dukatlarım! Ah, mənim qızım!”

Bu söz məşhurlaşmış və sonradan, ümumiyyətlə, bütün pulları belə adlandırmağa başlamışlar. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)