Dictionaries
Etimologiya lüğəti
barışmaq
Qədim dövrdə barmaq (getmək) feili olub. İndi var –gəl kəlməsində işlədilməkdədir və bar sözü var şəklinə düşüb. “Barışmaq”, “gediş-gəlişi itirməmək”, “əlaqəni kəsməmək”, yəni “küsülülüyü aradan götürmək” deməkdir, barmaq (varmaq) feilinin qarşılıq növdə işlədilmiş formasıdır (mən sizə varım, sən də bizə var). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətibarıt
Barod forması da mövcud olub. Görünür, “od” (yanmaq) anlamı ilə bağlıdır. “Od saçan” deməkdir. Ehtimal ki, bar hissəsi “elektrik” mənasında işlədilən bərq kəlməsinin təhrif edilmiş formasıdır; birinci komponent ərəb, od isə türk mənşəlidir, sinonimlər birləşməsidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətibarmaq
Qarşılığı kimi, bəzi türk dillərində ərnək kəlməsi işlədilir: adsız barmaq yerinə, “cicəmuq ərnək” deyirlər, ulu ərnək –“baş barmaq”dır, suq ərnək –“şəhadət barmağı”dır və s. Barmaq bizdə ölçü vahidi də olub, indiki dyum sözünün yerinə işlədilib (baş barmağın diametri əsas götürülüb). Biz bəzən duym sözünü təhrif edərək düymə kimi də işlədirik. Güman edirəm ki, barmaq kəlməsi dırmıq, dırnaq, daraq sözləri ilə qohumdur. “Diş” (çıxıntı) deməkdir. Elə indi də dırmığın dişləri bəzən barmaq kimi işlədilir. Barmaqlıq (pəncərə ilə bağlı çıxıntılı dəmir) sözü də buna müəyyən əsas verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətibasar
“Gəncəbasar” deyirik. Bəzi dialektlərdə “qohum, tayfa” mənasında basalaq sözü işlədilir. Subasar sözü də mövcuddur. Basar sözü “sərhəd, zona” anlamlarında da işlədilir. Ərəb mənşəli bəsər sözü var, “göz, görmə” mənalarında işlədilir. Zənn edirəm ki, Gəncəbasar –“Gəncə və onun ətrafında gözlə görünə bilən yerlər”, “həndəvər” deməkdir və burada basar (bəsər) kəlməsi ərəbcədir. Subasar sözündəki basar isə basmaq feilindən əmələ gəlib. Basalaq (tayfa, nəsil) sözünün etimologiyası qaranlıq qalır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətibaş
“Süfrənin başına yığılın” deyirik, amma süfrədə baş olmur. Buradakı baş kəlməsi daş (dış) sözünün təhrif formasıdır, “kənar” (ətraf) deməkdir. “Başına (dışına) dolanım” cümləsindəki baş da belədir. Deməli, tarixən dış kimi olmuş söz sonradan təhrif edilərək baş formasına düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətibaşaq
Sünbülə həm də başaq (baş deyilən vaxtlar da olub) deyirik. Oxun ucluğu da başaq adlanıb. Oraq sözünün sinonimi baştar kəlməsi olub. Başlı (yaralı), baş (yara) sözləri də tarixən indiki mənada işlədilməyib. Deməli, baş sözü həm də “kəsmək, kəsən, kəsilmiş” anlamlarını əks etdirib. Sünbül taxılın biçilən (kəsilən) yeri olduğu üçün başaq adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğətibaşayaq
İki nəfərin bir çarpayıda başları bir –birinin əksinə qoyulmuş halda uzanması başayaq uzanma adlanır. Hər ikisinin başı bir istiqamətdə olduqda tarixən ayaqdaş sözündən istifadə olunub. Deməli, buradakı başayaq kəlməsinin “kəllə -paça” (xaş) anlamı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, söhbət başla ayağın istiqamətindən gedir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
Etimologiya lüğəti