Etimologiya lüğəti

Çaadayev

Çingiz xanın 2-ci oğlu Cığatayın adı ilə bağlıdır. Deməli, rus sözü deyil. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çadır

Farsca cəhar (dörd) və tar (sap) kəlmələrindən əmələ gəlib. Çadır dörd sap­dan (üçü pambıq, biri ipək) toxunurmuş. Ona görə də adı dördsap olub. Çətir sözü bunun dəyişmiş formasıdır (buna “əl çadırı” da deyiblər). Çarğat, çardaq, çərçivə çadra sözlərində də cəhar kəlməsi iştirak edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çağa

Bir neçə mülahizə söyləmək olar:

1. Uşağın çıxardığı səslə (cığıllamaq, cağıldamaq) bağlıdır. 

2. Tuva dilində çağa sözünün mənası “təzə” kimi açıqlanıb. Yeni il ifadəsinə onlar “çağa il” deyirlər. Deməli, çağa “təzə doğulmuş” deməkdir. Dilimizdə “kefin çağdır” cümləsi var. Görünür, buradakı çağ kəlməsi tuva dilindəki təzə sözünün mənası ilə bağlıdır. Deməli, 2-ci mülahizə daha inandırıcıdır. Türk­məncə ayı balası yerinə “ayı çağası” deyirlər. Uşağın səsi ilə (cığıltı) bağlı yaran­mış sözdür, “təzə, körpə” və s. anlamlarda işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çağırmaq

Qədim dövrlərdə çoğı sözü olub və “səs” mənasında işlədilib. Çağ­la­maq (su səsi), çağırmaq, çığırmaq sözləri onun əsasında əmələ gəlib. Bağır, bəyir, böyür sözləri kimi, çağır və çığır kəlmələri də daxili fleksiya zəminində əmə­lə gəlib. Belə məlum olur ki, -ır şəkilçisi adlardan feil düzəldib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çağlamaq

Çağ səs (əsasən, su səsi) demək olub. Söz ondan törəmədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaxır

Belə zənn edirəm ki, sözün ça hissəsi “su” deməkdir. Çaxır yerinə sucuq da iş­lətmişik. Çamur, çay, cürdək, cüvar, çiskin, çiləmək, çiy, çən kimi sözlərdə də ça (cu, cü, çi) hissəsi su anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaxmaq

Deyirik: ildırım çaxdı. Bir də deyirik: başına güllə çaxdı. Birinci halda çax­maq sözü yaxmaq (yandırmaq) kəlməsinin dəyişmiş formasıdır, ikinci halda çax­maq sözü qaxmaq (vurmaq) sözünün dəyişmiş formasıdır. Deməli, indi çax­maq kimi işlədilən bu sözlər tarixən müxtəlif kəlmələr olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaxmaqdaşı

Türkmənlər buna “çalğıdaşı” deyirlər. “Vurmaq” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaxnaşma

Çaxmaq (vurmaq) feili ilə qohumdur. Əsli çax-ıl-aş-maq kimi olub. Sonra -ıl şəkilçisindəki sait düşüb, l isə n səsinə keçib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaxnaşmaq

Çaxmaq feili ilə kökdaşdır. “Bir-birinə çaxılmaq” mənasını əks etdirir. Deməli, çaxnaşmaq “çaxmaq” feilinin qarşılıq –birgəlik növündə işlədilmiş for­ma­­sı­dır. Dialektlərdə yığmaq feilindən yığnal forması özünü göstərir. Həmin qəlib üzrə də çaxmaq kəlməsindən çaxnal feili əmələ gəlib. Sözün törəmə kökü yığna vəçaxnadır, -aş isə qarşılıq-birgəlik bildirən şəkilçidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaq-çaq

Çax-çax kimi də işlədilir. Təqlidi sözdür, dəyirman daşına toxunan hissə­nin çıxardığı səslə bağıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaqıl

Çınqıl, çaqıl, çaxsaq (bu, “daşlı yer” kimi şərh olunub) sözləri kökdaşdır. Bəzi dialektlərdə daşı çox olan daşlağa “çaxraq” deyirlər. (Güman ki, çaxsaq sözünün dəyişmiş formasıdır). Belə görünür ki, çax (çaq) kəlməsi “daş” anlamını əks et­dirib. İndi çaqıl və çınqıl “xırda daşlar” mənasında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaqqal

Qədim hind sözüdür, çox dillərdə işlədilir, bizə fars dilindən keçib, bununla ya­naşı, çiya böru sözü də işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çaq-çuq

Mənbələrdə çart sözü “кусочек” anlamında açıqlanıb, çaq-çuq yerinə çart-çurt işlədilib. Çaq-çuq “hissə-hissə qazanma” deməkdir və çart-çurt sözünün bir qədər dəyişmiş formasıdır. 2-ci yorum: təqlidi sözdür, fasilə ilə çıxarılan səs­dir, “fasilə ilə qazanc” mənasında da işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çal

Çal saqqal deyirik, çil toyuq işlədirik. Çal və çil tarixən eyni söz olub, fleksiya yolu ilə forma və məna dəyişib. Kül rəngində dəmgülləri, ləkələri olan şeyə çal deyiblər. Çil toyuqda da belə ləkələr olur. İndi çal sözü “ağ (külə bənzər) rəng” anlamında işlədilir. Çalar sözü də, ehtimal ki, buradandır (yada sal məna çaları). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)