Dictionaries
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
FİKRƏT ərəb.
fikr sözündəndir.
Fikr Azərbaycan dilində fikir şəklində olub bir neçə mənada işlənir: 1. Düşünmə, düşüncə, təfəkkür, təfəkkür prosesi; 2. Niyyət, məqsəd, məram; 3. Fikirləşmə, düşünmə, mühakimə nəticəsində hasil olan qənaət, ideya; 4. Rəy, görüş, mülahizə; 5. Bilik; 6. Adamın aglını məşğul edən şey, daim düşünülən şey (bəzən “fikir-zikr” şəklində də işlənir); 7. Hafizə qüvvəsi, yaddaş, xatırlama; 8. Əqidə, görüş, baxış. Fikrət kişi adı sözün düşünmə, düşüncə tərzi, təfəkkür mənaları ilə əlaqədardır. Dilimizdə olduğu kimi, türk xalqlarında, eləcə də ərəb dünyasında artıq iki əsrdir, populyar adlardandır desək, yəqin ki, səhv etmərik. Türkiyə türklərində Fikrət müştərək adlar sırasındadır. Adın daşıyıcılarından Azərbaycanın dahi bəstəkarı, Xalq Artisti, Dövlət mükafatı laureatı, AMEA-nın müxbir üzvü, dünya şöhrətli musiqişünas Fikrət Əmirovun yaradıcılığı dərin köklərlə milli zəminə bağlanmışdır. Dünyanın böyük konsert salonlarında görkəmli dirijorların repertuarını zənginləşdirmiş əsərlərin müəllifi Fikrət Əmirov Azərbaycan musiqi tarixində həm də iki janrın – simfonik muğam və muğam-poema janrlarının yaradıcısı kimi qalmışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiFİRDOVSİ ərəb.
firdovsi (əslində firdaus) sözündəndir.
Mənbələrdə ərəb dilinə sanskrit dilindən keçməsi barədə məlumatlar vardır. Ərəb dilində ad Firdausi, fars dilində Firdousi, Azərbaycan dilində Firdovsi/Firdövsi şəklindədir. Dilimizdə cənnət, behişt, cənnətə aid olan, behiştə aid, cənnət bağı, bağ-bağat, bağça mənalarındadır. Adın təhrif olunmuş formaları Firdövsi, Firdosi də sonradan müstəqil şəxs adları kimi rəsmiləşmişdir. Bu gün ad yalnız Firdosi şəklindədir. Məlum olduğu kimi, sənətsevər xalqımız öz övladlarına görkəmli sənət adamlarının adlarını, təxəllüslərini sevə-sevə verir. Məsələn, Nizami (bax: ad – NİZAMİ), Füzuli (bax: ad – FÜZULİ) və s. Firdovsi/Firdövsi də görkəmli fars-tacik şairi, məşhur “Şahnamə” əsərinin müəllifi Əbülqasim Firdövsinin (934-1020) şərəfinə yaranmış kişi adıdır. Əbülqasim şairin əsl adı olmayıb, künyəsidir, Qasımın atası anlamındadır, Firdovsi də təxəllüsüdür. Şairin dünyada tanınması Sultan Mahmud Qəznəvinin sifarişi ilə təxminən 35 ilə yazdığı məşhur “Şahnamə” əsəri ilə əlaqədardır desək, yəqin ki, səhv etmərik. XX əsrin otuzuncu illərində bütün keçmiş sovet respublikalarında olduğu kimi, Azərbaycanda da Ə.Firdövsinin min illik yubileyinin keçirilməsi qərara alınmışdı. Bu münasibətlə, yəni yubiley ərəfəsində şairin həyat və yaradıcılığı ilə əlaqədar müxtəlif tədbirlər keçirilirdi. Sənətkarın yaradıcılığı hərtərəfli işıqlandırılırdı. Firdovci/Firdövsi adının məişətimizə daxil olması da həmin dövrə təsadüf edir. Xalqımız bu ərəfədə sənətkar Ə.Firdövsini daha yaxından tanıdı, sevdi və təxəllüsünü də övladlarına verdi.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiFİRİDUN fars.
firidun (əslində feridun) sözündəndir.
Azərbaycan dilində Firidun/Firudin kimi, türk dilində Feridun kimi yazılan, eyni cür də tələffüz edilən Firidun kişi adına digər türk xaqları arasında da rast gəlmək olar. Firidun fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcümədə çox güclü, çox qüvvətli, göyün səkkizinci qatı, həmçinin tək, tayı-bərabəri olmayan deməkdir. Azərbaycan şəxs adları sistemində İran hökmdarlarının adlarından formalaşmış şəxs adları sırasındadır. Tarixdən məlum olduğu kimi, özünü II Zərdüşt adlandırmış Pişdadiyan sülaləsinin VII hökmdarının, Cəmşidin nəvəsinin adındandır. Lakin bəzi mənbələrdə Firidun şəxs adı ərəb dilində olan fürüuddin sözü ilə əlaqələndirilir və dilimizdə dinin budaqları, dinin şöbələri, İslam dinində ikinci dərəcəli göstərişlər mənalarını ifadə etdiyi barədə mülahizələrə də rast gəlinir. Qeyd etmək lazımdır ki, Firudin şəxs adının Furuuddin/Furuddin kimi tələffüzünə rast gəlinmir. Lakin bu fikirləri tam kənar etmək, yəqin ki, düzgün olmazdı. Adın təhrif olunmuş formaları Firudin, Firiddin, Firuddin, Firəddin də sonradan müstəqil kişi adları kimi rəsmiləşmişdir. Firidun adına ilk dəfə Ə.Firdovsinin “Şahnamə” əsərində rast gəlinir. Firdovsi- nin bu qəhrəmanı da böyük məhəbbətlə, sevə-sevə təsvir etdiyi qəhrəman surətlər sırasındadır. Zəhmətkeş kütlənin rəğbətini qazanmış Firidun xalqı zalım və qəddarlığı ilə cana doyurmuş Zöhhakdan xilas edərək hakimiyyətə gəlir. Hər zaman xalqla bir yerdə olan Firidun surəti çox sevilmiş və bununla da Firidun adına məhəbbət yaranmışdı. Bütün bunlar Firidun adının Şərq məişətində geniş yayılmasına səbəb olmuşdu. Adın daşıyıcılarından XX əsrin əvvəllərində yaşayıb fəaliyyət göstərmiş müəllim, jurnalist Firidun bəy Köçərli (1863-1920) ədəbiyyatşünaslıqda bədii proseslərə nüfuz edərək, əsərləri elmi-nəzəri təhlilə cəlb edən, müasirlik və aktuallıq baxımından araşdıran, doğma ədəbiyyatımızla yanaşı, digər xalqların da ədəbiyyatına dərindən bələd olan ədəbi tənqidçilərimizdən olmuşdur. Firidun bəy Köçərli böyük elmi-yaradıcılıq zəhmətinə qatlaşaraq ədəbiyyatımızın tarixini bir sistem halında tədqiq edib, “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” şəklində meydana çıxarmış ilk görkəmli alimdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiFİRUZ fars.
firuz (əslində piruz) sözünün sonradan ərəbcələşdirilmiş formasıdır. Firuz Azərbaycan dilinə ərəb dilindən keçmədir, xoşbəxt, ağ günlü, bəxtiyar, həmçinin qalib, qalib gələn, uğurlu mənalarını ifadə edir.
Məlum olduğu kimi, ərəblərdə p səsi olmadığından piruz sözü firuz kimi işlədilmişdir. Lakin bu gün farslarda da, İranda yaşayan digər millətlərin nümayəndələri arasında da Piruz, Piruze şəxs adlarına rast gəlmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, İranda Firuz, Firuze də çox geniş yayılmış şəxs adlarındandır. Ümumiyyətlə, Yaxın Şərq ölkələrində dəbdə olan Piruz/Firuz kişi adının digər variantları da mövcuddur. Bunun əsas səbəblərindən biri və deyərdik ki, ən əsas səbəbi adın firuzə daşının adı ilə əlaqədar olmasıdır. Məlum olduğu kimi, qədim zamanlarda Şərq saraylarında hökmdarların barmağında firuzə daşlı üzük gəzdirmələri vacib hesab edilirdi. Şərqdə firuzə daşının da gümüş kimi bədnəzərdən, bəladan, xətərdən qoruması ilə bağlı inanc bugünə qədər gəlib çatmışdır. Lakin saraylarda hökmdarların firuzə daşlı üzük taxmalarının mütləq olması təkcə bu inancla əlaqələndirilmirdi. Belə ki, digər qiymətli daşlardan fərqli olaraq, firuzə daşının digər üstünlükləri məlumdur. Deyilənə görə, barmaqdakı firuzə daşının rəngi, əsasən, ağır ha- valı bağlı məkanlarda olarkən, eləcə də barmağında firuzə daşlı üzük olan şəxsin zəhər qatılmış yeməyi yeməyə başlaması və s. buna bənzər hallarda tamamilə dəyişir. Qədimdə hökmdarlar qarşısına gətirilən hər hansı yeməyi belə üzüklə asanlıqla yoxlaya bilirdilər, buna görə də firuzə daşlı üzük taxmaq hökmdarlar üçün vacib hesab edilir. Ərəblərdə eyni yazılış formasında olmasına baxmayaraq, ad həm Firuz, həm də Feyruz kimi tələffüz edilir. Azərbaycan dilində hər iki ad kişi adlarından hesab edilsə də, ərəblərdə zinət daşı mənasında olan Firuz da, Feyruz da qadın adları sırasındadır. Qeyd etmək lazımdır ki, Piruz, eləcə də Piruze şəxs adı qalib gəlmə, qalib, uğurlu anlamındadırsa, Firuz, Firuzə (bax: ad – FİRUZƏ) şəxs adları yalnız qiymətli zinət daşının adı ilə əlaqədardır. Bildiyimiz kimi, Azərbaycanda Firuz, eləcə də Feyruz kişi adına, Firuzə adına təsadüf edilir. Lakin məişətimizdə Firuz kişi adına nisbətən qadın adı Firuzə yarandığı dövrdən etibarən daha geniş yayılmışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti