Azərbaycan dastanlarının leksikası

cövr ərəb

Zülm, əziyyət, üzüntü.

Lətif şahım, cövrə saldım mən səni,

Əfv eylə suçumu, ey könlü qəni,

Dağlayıb zarıncı eyləyib məni,

Zəif cismim öz canımdan doyubdu.

                                               (“Lətif şah”)

cövri-cəfa ərəb

Cəfa, zülm, əziyyət.

Cövri-cəfa çəkən Fərhad,

Sən bu bağa xoş gəlibsən.

Bağında gül əkən Fərhad,

Sən bu bağa xoş gəlibsən.

                    (“Fərhad və Şirin”)

cövr-cəfa

cürdək

Gil, saxsı, şüşə və s. materiallardan düzəldilən darboğazlı su qabı.

Lənət müxənnəsə, ara qatana,

İnsan gərək yalan sözdən utana.

Xəbər verin sınıx saxsı satana,

Cürdəyini çox zindana çəkməsin.

                                   (“Nəcəf və Pərzad”)

cürə¹ ərəb

Bir qurtum içki, su; bir udumda içiləcək maye.

Saği dəstində badə doldurub hər yan dolanır,

Cürəsi abi-həyat, xəstəyə dərman dolanır.

                                            (“Dilsuz və Xəzangül”)

cürə²

Çox balaca, çox kiçik, xırdaca.

Cürə sözü “kiçik saz” mənasında da işlənir.

Xoca Hasanın bir cürəsi varıdı, onu bağışlamışdı İrvahıma. İrvahım dəvənin belindəydi, qız umutluydu ki, düşüb bu otağa gələcək, amma gördü, yox, İrvahım heç düşmədi... Qız götürüb dedi:

Çiyni sazlı gedən oğlan,

Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!

Məni dərdə salan oğlan,

Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!

Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!

                                 (“İrvahım”)

                                                                           *

Amba Əzizin çuxasının altında bir balaca cürə var idi... Xoca Əziz burda  yavaşca sazı çıxarıb dedi... (“Məsim və Diləfruz”)

çadirşəb fars

Çarşab sözünün əsli.

Prof. B.Əhmədov “Etimologiya lüğəti”ndə çarşab sözünün çadır və şəb sözlərindən əmələ gəldiyini, “gecə çadırı”, “qara çadır” mənası verdiyini yazır.

Zalım Kürdoğlu qılıncı çevirib, onu öldürdü. Tez bir çadirşəbin arasına büküb sandığa qoydu. (“Şahzadə Əbülfəz”)

çadırşəb

çah fars

Quyu, çuxur, çala.

Başına döndüyüm gözəllər xanı,

Salıblar dərmansız azara məni,

Yusiftək düşmüşəm Misrin çahinə,

Satmağa göndərir bazara məni.

                               (“Dilsuz və Xəzangül”)

çahar fars

Dörd.

Hər dağlardan uca Nuhun dağıdı,

Çahar ətraf tamam cənnət bağıdı...

                                                 (“Novruz”)

                            *

Başına döndüyüm alagöz Pəri,

İşin qurub otağında saqinin,

Çahar zülfü bir-birinə vuruldu,

Qanlar oynar buxağında saqinin.

                                               (“Qurbani”)

çakər

Qul, bəndə, nökər.

Cümlə sana çakər ola, könlüm səni istər.

                                                             (”Novruz”)

çapolçu

Çapqınçı, soyğunçu, qarətçi, quldur.

Ay cavan, bil, agah ol. Çapolçu Kəlləgöz pəhləvan mənim gözəlliyimə aşiq olub, atamdan istədi. Atam vermədi. (“Novruz”)

çapovulçu

çar fars

Çahar sözünün təhrif olunmuş şəklidir, “dörd” deməkdir.

Dastanlarda hər iki formada: həm çar, həm çahar kimi işlənir.

Vətənimdən etdin məni didərgin,

Çərxin dönsün, fələk, Heydərim ağlar!

Bu duman, bu çiskin, bilməm ki, nədi,

Çar tərəfin nədən qar alı, dağlar?

                                               (“Aşıq Qərib”)

çar iqlim

Dünyanın dörd tərəfi nəzərdə tutulur.

Sizə qurban olum, gedən elçilər,

Yerini cananın bilib tez gəlin.

Axtarıb cahanı, ol çar iqlimi,

Dərdimin dərmanın bilib tez gəlin.

               (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

çarqat

Böyük baş yaylığı.

Ara ipəyi dördqat ipək telindən ibarət olduğu üçün çarqat (çahar qat) adlanır.

Nigar xanım o saat Pəri xanımın çarqatına bircə qırnıq sürmə çəkdi. (“Qurbani”)

                                                               *

O zəhri zülfləri, köksündə çəprəs,

Zər zərbab üstündən ətlası çərkəs,

Yaxası mürəssə, çatqısı gülgəz,

Çarqatının ucu sürmələnibdi.

                                        (“Qurbani”)