Azərbaycan dastanlarının leksikası

zənəx

zənəxdan fars

Çənədə, yaxud yanaqda çuxur.

Könül mail ay qabağa,

Ağlım alan gül yanağa,

Zənəxdana, ağ buxağa,

Xətti-xala mən müştağam.

               (“Məsim və Diləfruz”)

                   *

Süzür ala gözlərini,

Zənəxdana tər bəzənib.

Eşqi məcnun eyləyib

O Leyla misallı gəlin.

                  (“Baxış-Leyla”)

zərbab fars

Zər və ya güləbətinlə qarışıq parça və bu parçadan tikilmiş.

O zəhri zülfləri köksündə çəprəs,

Zər zərbab üstündən ətlası çərkəs,

Yaxası mürəssə, çatqısı gülgəz,

Çarqatının ucu sürmələnibdi.

                                       (“Qurbani”)

zərbaf

zərbəft

zərbafta

ziba fars

Bəzəkli, zinətli; yaraşıqlı, qəşəng, gözəl, göyçək.

Alışan külk geysən, ziba mintənə,

Qızılgüllər ağ buxağa düzsənə.

Gümüşdən aşırma, almasdan tənə,

Başda Kişmir işi tirmə şal gərək.

                               (“Qulam Kəmtər”)

ziltəng

Atın dal tərəfindən belinə çəkilən ip, toqqa, örkən.

Şah İsmayıl atasından bu sözü eşidib barigahdan çıxdı. Qəmərdayın ziltəngini bərkitdi, belinə qalxdı, sürüb anasının yanına gəldi, ondan getmək üçün rüsxət istədi. (“Şah İsmayıl”)

                                                                             *

– Ancaq mənim atım o atlardan deyil, çox etibarlı heyvandır, – deyib yenə gözündən öpdü, sonra ziltəngini yeddi yerdən bərkidib yavaş-yavaş getdi, istəyirdi ki, bağdan çıxsın. (“Sam şahzadə”)

                                                                          *

Dilsuz bu sözü eşidib, atının ziltəngini yeddi yerdən möhkəm bağlayıb quş kimi atın üstündə qərar tutdu. (“Dilsuz və Xəzangül”)

zimistan fars

Qış, qış fəsli.

Rus dilində zima sözü ilə yaxınlığı hər iki dilin Hind-Avropa dil ailəsinə aid olması ilə bağlıdır.

Eşqin piyaləsin nuş edib qanım,

Məhəbbət rəngində boyanıb qanım,

Daim zimistanda keçməsin günüm,

Baharın fəslində gülzar istərəm.

                               (“Leyli və Məcnun”)

                             *

Kaman qurub, oğrun durub,

Mənə işvə-naz eyləyir.

Corab toxur, cəh-cəh oxur,

Qumrutək avaz eyləyir.

Yanağı gül, saçı sünbül,

Zimistanı yaz eyləyir.

                          (“Qurbani”)

zində fars

Diri, canlı.

Heydər bəyəm, nə mürdəyəm, nə zində,

Heç bilmirəm nə məzhəbdə, nə dində;

Atam, anam məni görsə bu gündə

Heç xəbər almazlar haralı canım.

                                         (“Heydər bəy”)

                              *

Kim görüb dünyada cavan, ya qoca,

Sağlar mənzil edə günbəzdə gecə,

Ölüm eydir bu günlərə qalınca,

Zindəykən murdəyə mən mehman oldum.

                                           (“Dilsuz və Xəzangül”)

zindəgən fars

Həyat, yaşayış, məişət, dolanacaq, dirilik.

zindəganım

Həyatım.

Şahzadə Rəna xanımı bağrına basdı, ağlaya-ağlaya dedi:

– Zindəganım, bu nə işdir tutmusan? Özünə rəhmin gəlmirdi, bəs mənə niyə rəhmin gəlmədi? (“Şahzadə Əbülfəz”)

zülcəlal ərəb

Cəlallı, cəlal (əzəmət, ehtişam) sahibi.

Cuma da Mənsurtək dar qabağında.

Təqdirin qəzası var qabağında,

İstədim ölməyi yar qabağında,

Ol zülcəlal mən deyəni demədi.

                                       (“Heydər bəy”)

zülfüqar ərəb

İmam Əlinin qılıncına verilən addır; hərfi mənası ikifəqərəli deməkdir.

Xəstə Qasım əl götürməz damandan,

Sidqini bağlayar sahib-zamandan,

O gün çox qorxuram şahi-Mərdandan,

Çəkə zülfüqarın xürd-təng ola.

                              (“Leyli və Məcnun”)

zülfiqar