Azərbaycan dastanlarının leksikası

firqət ərəb

Ayrılıq, fəraq.

Düşübən çəkdiyin bu nə firqətdir?

Oğlan, bir səbir eylə, sirrin duyarlar.

Sinəmdə qövr edən dərddi, möhnətdi,

Oğlan, bir səbir eylə, sirrim duyarlar.

                                      (“ Fərhad və Şirin”)

                                *

Eşqin firqətindən mən də yanıram,

Baş alıb yanına çölə gəlmişəm.

Sənsiz xar görünür gözümə bağlar,

Elə bil bülbüləm, gülə gəlmişəm.

                                (“Fərhad və Şirin”)

                                *

Firqətindən bağrım yara,

Sənsiz günüm keçir qara.

Bəlkə ki, ölüm ayıra,

Oğlan, inan, mən səninəm!

                      (“Fərhad və Şirin”)

fürqət

gavur

ərəb. kafir

Müsəlman olmayan, qeyri-müsəlman.

Paşa dedi:

Aşıq, sən bir müsəlman adamsan, Əsli gavur, özü də keşiş qızı. (“Əsli və Kərəm”)

gədik

Dağın beli, aşırım.

Ərzurumun gədiyinə varanda,

Onda gördüm burum-burum qar gəlir.

Lələ dedi: gəl bu yoldan qayıdaq,

Dedim: dönmək namusuma ar gəlir.

                                          (“Əsli və Kərəm”)

                               *

Dəvələr yüklənib, yükü bardandı,

Gədiklər bağlanıb, tamam qardandı.

                                                        (“İrvahım”)

                              *

Şahzadə Bəhrəm Behbud çobandan ayrıldı, üç qardaş pəhləvan ilə atını sürdü, gədikdən aşdı. (“Şahzadə Bəhrəm”)

gərdən fars

Boyunun ön tərəfi; boyun.

Nə yaxşıdı oban, elin,

Yaraşır kəmərə belin.

Tökülüb gərdənə telin,

Könül sənə bənd olubdu.

                  (“Fərhad və Şirin”)

                      *

Dad, aman çəkirəm əlindən fələk,

Şirin kimi gül-camallım görünməz!

Halqa zülfü dal gərdəni bürüyən,

Zənəxdanlı, qoşa xallım görünməz!

                                     (“Fərhad və Şirin”)

                      *

Xab içində yatmış ikən görəndə,

Siyah zülfün dal gərdənə hörəndə.

Ayılıb dayəsinə cavab verəndə,

Aman dayə, bir sövdayə düşmüşəm.

                                       (“Qulam-Kəmtər”)

gərdan

gərdənbənd fars

Boyunbağı.

Gözəllər yığılıb hamısı kəndə,

Sənəyin doldurub burdan ötən də,

Şamaxı şəddəli gərdənbənd təndə,

Əyrimcədən keçər beli qızların.

                                           (“Qurbani”)

gərdiş fars

1. Gəzinti, seyr.

2. Dövran, dövranetmə, dolanma.

Ay ilə gün gərdiş eylər, ötüşər,

İki sevgi peymanına bitişər,

Ruzi müqərrərdi, gələr yetişər,

Həzəran ölkə gəz, həzəranda çap.

                                       (“Seydi və Pəri”)

gərdiyar

gəşt fars

Gəzmə, dolanma, seyr.

Bağçalarda qurudulur barama,

Naşı təbib məlhəm eylər yarama.

Dedim: Pərim, zülflərini darama,

Könül gəştə çıxar xallara doğru.

                                             (“Qurbani”)

                           *

Mahmudam, gəştə çıxaram,

Bülbüləm, gülə baxaram,

Adını deməyə qorxuram,

Yanında xan balası var.

          (“Mahmud-Niyar xanım”)

                           *

Dəryanın üzündə gəzirdi gəşdi,

Fələyin qəhəri bizə də keşdi,

Meydanın ölübdü, gəl bala teşdi,

Mən ağlayım, bu meydana vay deyim!

                                              (“Seydi və Pəri”)

gəysu

fars. giysu

Saç, hörük.

Sinəyə, sima gərdənə tökülüb gəysuların,

Bənzəyir dörd gecəlik göydə aya əbruların.

                                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

geysu

gilə

Üzümün, narın və s. meyvələrin hər bir dənəsi.

Dastanda plov giləsi ifadəsi də işlənir.

Mən bir plov giləsi kimi onun buğuna yapışaram. (“Abbas”)

girdiyar ərəb

Allah, tanrı.

Çox aşıq xəlq etdi qüdrət girdiyar,

Olubdu sözləri tamam dildə car,

Cəmi hicran çəkən nə ki aşıq var,

Mənim kimi dərdə giriftar olmaz.

                                     (“Seydi və Pəri”)

girdikar