Azərbaycan dastanlarının leksikası

feldar

ərəb. fel, fars. dar

Hiyləgər, kələkbaz, fəndgir, fırıldaqçı.

Ay feldar, tez get bilərziyi gətir. (“Arzı-Qənbər”)

fəğfur

1. Çin imperatorlarının titulu.

2. Farfor, çini qab; məcazi mənada: gözəl qab-qacaq.

Sevdiyimin hüsnü qüreyşin nuri,

Kənanın Yusifi, Çinin fəqfuri,

Deyirlər, behiştdə çox olur huri,

Onlar da köhnəlib, yar təzə-tərdi.

                               (“Abbas və Gülgəz”)

                               *

Dastanda toponim kimi də işlənir:

Şəhrzardan çıxıb yetdim Fəxfura,

Gəzdim Türkü, Misri, yetişdim bura.

                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

fəqfur

fəxfur

fəraq ərəb

Ayrılıq, hicran, firqət.

Ay təbib, əl vurma, haqqı sevərsən,

Nə xəstəyəm, nə də yaralıyam mən.

Bir alagözlünün fərağındayam,

Pünhanı eşqindən saralıyam mən.

                                        (“Sam şahzadə”)

                               *

Nədir iltimasın, gülüzlü oğul?

Qoymaram gözümdən iraq olasan.

Sənsiz mən dözmərəm dərdə, fərağa,

Qoymaram gözümdən iraq olasan.

                                  (“Şahzadə Bəhrəm”)

fərəc ərəb

“Allah fərəc versin” (“Allah kömək eləsin, uğurlar olsun”) mənasında xoş arzu bildirən ifadə.

Sən eşqdən, qızdan, gözəldən danışırsan. Səndən mənə oğul olmaz. Get Allah-taala işinə fərəc versin! (“Qurbani”)

fərhad

Dastanlarda dağçapan mənasında işlənir.

Xüsusi ismin apelyativləşməsi (ümumi ismə çevrilməsi) hadisəsi baş verib.

Padşah dedi:

– Gedin bütün fərhadları aparın, o qalanı çapıb dağıtsınlar. (“İrvahım”)

fərmayış fars

Buyurma, əmr, buyuruq.

Bəli, Nağı gedif xanım dediyi fərmayışdarı yerinə yetirdi. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

fərmayiş

fərş ərəb

Döşənəcək (xalça, palaz, cecim və s.).

– Xoca, evə əlvan fərş döşərsən. Altına da ağzı yuxarı zəhərli almas qılınclar qoyarsan. Abbas gəlib keçəndə parçalanıb ölər. (“Abbas və Gülgəz”)

                                                                          *

Al cavabın deyim, Süsənbər xanım,

Ərş üzünün on iki bürcü-barı var.

Behişti-əlanın ləli-zəbərcət fərşi,

Çox hesabsız huri-qılmanları var.

                                       (“Heydər bəy”)

fərzənd fars

Oğul, övlad.

... Bu cəhətini də ərz eləyim ki, bu şahın heç bir fərzəndi yox imiş. (“Sam şahzadə”)

                                                                         *

Bağdad şəhərində Firuz adında bir tacir vardı. Bunun malı, pulu həddən aşmışdı, amma heç bir fərzəndi yox idi. Özü də çox qocalmışdı. (“Leyli və Məcnun”)

fəsih ərəb

Fəsahətli, gözəl, aydın, təmiz, düzgün, səlis (tələffüz, nitq haqqında).

Sən bülbülsən quba-qazlar içində,

Fəsih dilsən xoş avazlar içində.

                (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

fidan

Yenicə yetişən cavan ağac və ya kol.

Badə doludu içməyə,

Gül, fidan, ağac əkməyə,

Vaxtı gəlibdi açmağa,

Gül qırmızı geyinibdi.

               (“Əsli və Kərəm”)

firiştə fars

Mələk.

Gedənin gəlməsin, yatanın ölsün!

Fələk əli dəysin, dövranın dönsün,

Firiştələr vursun, ağzı əyilsin,

Sənin bir dərdini bilən olmasın!

                            (“Abbas və Gülgəz”)

                            *

Özün şah, aşikar adın həqayiq,

Önüncə cilovdar Cəbrayıl, Pərim!

Dua əfsunudu firiştə zülfün,

Cəmi bəlalardan təfail, Pərim!

                                          (“Qurbani”)

fəriştə