Azərbaycan dastanlarının leksikası

əsbabul-əsbhə-əsləhə

ərəb. əsbab – yaraq, silah; fars. əsb – at; ərəb. əsləhə – silah

Dahaduruz bəy özü polad geyim geyindi, dəbilqəni qoydu başına, otuz iki əsbabul-əsbhə-əsləhəli pəhlivan götürdü, yola düşdülər. (“Abbas”)

əsəl ərəb

Bal.

Səndə nələr var hələ,

Özün salıbsan dilə,

Mən yazığa rəhm elə

Zər düşüb kakilə,

Dilin dönüb əsələ.

   (“Şəmşir və Sənubər”)

əsrəmiş

Qızmış, coşmuş.

Seydi bir qədərdən sonra əsrəmiş nər kimi yerindən qalxdı. (“Seydi və Pəri”)

əsrimiş

əşrəfi ərəb

Qızıl pul (çəkisi 3,45 q).

Misirdə Bürci məmlük sultanlarından olan Əşrəf Seyfəddin Bars bəy tərəfindən kəsilmiş və onun adı ilə adlandırılmışdır; ümumiyyətlə, pul.

Hərdən dəryalarda qarğı, qamışdı,

Hərdən bostanlarda dürlü yemişdi.

Hərdən əşrəfidi, hərdən gümüşdü,

Hərdən də pas tutub tuc olur könlüm.

                                                          (“Əmrah”)

əyal ərəb

Ailə, külfət; zövcə.

Flektivlik baxımından ailə sözü ilə eyniköklüdür.

Xacə Abdulla günlərin bir günündə durub hücrəsin bağladı, evinə gəldi. Əyalını çağırıb dedi:

– Arvad, gəl abadanlıqdan xarabalığa, xarabalıqdan abadanlığa köçək. (“Leyli və Məcnun”)

əyrimcə

Üzük.

Gözəllər yığılıb hamısı kəndə,

Sənəyin doldurub burdan ötən də,

Şamaxı şəddəli gərdənbənd təndə,

Əyrimcədən keçər beli qızların.

                                            (“Qurbani”)

əyyam ərəb

Yovm sözünün cəmi; çağ, zaman, dövr.

Fərhad içib eşq camını,

Dost dostdan alar kamını.

Can dilər yaz əyyamını,

Şükür ki, bir də görüşdük.

                    (“Fərhad və Şirin”)

əyyar ərəb

1. Hiyləgər, kələkbaz, çoxbilmiş, fırıldaqçı, dolandırıcı.

2. Oğru, cibkəsən, evyaran.

3. Xilafət dövründə daimi sənət və peşəsi olmayan, təsadüfi işlərlə güzəran keçirən adamlara verilən ad.

Onlardan silahlı dəstələr düzəldilir, asayişi bərpa etmək üçün istifadə edirlərmiş. Çox vaxt belə dəstələr dağlara çəkilib qaçaqçılıq edir, bəzən keşik çəkir, bəzən soyğunçuluqla məşğul olur, lakin bütün hallarda yoxsullara kömək göstərirlərmiş. Dastanlarda 1-ci və 3-cü mənalarda rast gəlinir.

Amma Pəri ondan şübhəli idi. Bilirdi ki, Nigar xəbisin, əyyarın biridi, genə də gizlənə bilər. (“Qurbani”)

                                                                         *

Əyyarın sözü paşanın beyninə batıb o dediyi kimi elədi və şəkil asılan yerdə də qarovul qoyuldu ki, baxsın görsün qızı ilə deyişməyə kimin rəyi var. (“Mahmud-Niyar xanım”)

                                                                            *

Paşa ovda Qəmbəri öldürmək istərkən yenə də əyyarı razı olmayıb dedi... (“Mahmud-Niyar xanım”)

                                                                            *

Onun bir əyyarı var idi, adına Mehrab deyərdilər. O, həmişə hakimin yanında olub, onun qəlbini açardı. (“Dilsuz və Xəzangül”)

falaqqa

Mollaxanalarda şagirdləri və ümumiyyətlə, müqəssiri cəzalandırmaq üçün alət.

Molla içəri girib Abbasın ayağını falaqqaya saldı. Ayaqlarına o ki var idi o qədər döydü ki, ayaqlarının bir qabıq dərisi getdi. (“Abbas və Gülgəz”)

fələqqə

fani ərəb

Puç, axırı heç olan, axırı olmayan; müvəqqəti, daimi olmayan.

Qurbaninin dərdi olub ziyada,

Allahı çağırram yetişər dada,

Bir gözəl seçmişəm fani dünyada,

O Pəri salıbdı çöllərə məni.

                                   (“Qurbani”)

fanus yunan

Fənər.

Pəri sənə qurban, dirili Qurban!

Yolunda fədadı bu baş ilə can!

Bir əlimdə fanus, yanımda Xuban,

Öldüm bu bağçanı gəzə-gəzə mən.

                                                  (“Qurbani”)

fariq ərəb

Boş; azad; arxayın.

Güləndəm xanımı böyük vəzirin öyünə qonaxlığa apardılar. Sabah saat onda qonaxlıxdan fariq oldular. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

farmaş

ərəb. məfrəş

Yorğan-döşək, xalça-palaz və s. qablamaq üçün palaz kimi toxunmuş dördkünc çuval, kisə.

Formaca sandığa bənzəyir.

Mən üzmərəm mərd əlindən əlimi,

Yoxdu bədəsilə tanrı ölümü.

İldə ancaq qəpik olmaz gəlimi,

Yük yığanda beş farmaşdan danışar.

                      (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)