Azərbaycan dastanlarının leksikası

dər fars

Qapı.

Mən aşığam dərində,

Dayazında, dərində,

Qul olasan, qalasan,

Nazlı yarın dərində.

         (“Nəcəf və Pərzad”)

dərdimənd fars

1. Dərdli, qəmli, qüssəli.

2. Məcazi mənada: aşiq, vurğun.

Alagözlü nazlı dilbər,

İnciməyin çağı deyil.

Özü eşq əhli dərdimənd,

İnciməyin çağı deyil.

               (“Dilsuz və Xəzangül”)

dərdmənd

dərgə

Çay üzərində ağacdan düzəlmiş keçid (körpü).

Bulud olan qalxar havada gəzər,

Aşiq olan yarçün bağrını əzər,

Qəvvas olan girər dərində gəzər,

Bir dərin var, bir dərgə var, bir dayaz!

                                                       (“Qurbani”)

dərguş fars

Qulaq asma, qulaqda saxlama (guş “qulaq” deməkdir).

Küsüb də kəndindən et məni dərguş,

Ey sarsaq divana kəndi kərəm huş...

                                         (“Sam şahzadə”)

dəst fars

Əl.

Dəstinə yaxıbsan əlvan xınalar,

Tərlan olan ovladığı binalar.

Yığılsa gözəllər, yüz min sonalar,

Sevməm səndən özgə qız, Leyla xanım.

                                                   (“Baxış-Leyla”)

                               *

Dəstin bir qaydada, biləyin girdə,

Eynin əla, topuxların çuxurda.

Bir qat içində, sümüyün xırda,

Sən başdan-ayağa ağ bədən gərək.

                                       (“Qulam Kəmtər”)

                               *

İçərsən dəsdimdən əcəl şərbətin,

Ahlar əhvalına gələn şahzadə.

                                 (“Sam şahzadə”)

dəstərxan fars

Süfrə.

İpək dəstərxanda qızıl bölmələr,

Ortalıqdan qalxmaz bir xunum ola.

                                   (“Səyyad və Sədət”)

dəstgir fars

1. Tutulma, həbs edilmə.

2. Əsir.

3. Əldən tutan, köməkçi, arxa.

– Gəlin qayıdaq, Dilsuzu, Xəzangülü dəstgir edib Əbdülkəbirə verək. (“Dilsuz və Xəzangül”)

dəvvar ərəb

Dövr edən, fırlanan, hərlənən.

Mərifətnən şəriyyətə gəlmişəm,

Tərəqqi yol ərkanı bilmişəm,

Deyər Aşıq Alı mətəl qalmışam,

Çərxi dəvvarada neçə elm var?

               (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

didar fars

1. Üz, sifət, zahiri sima, çöhrə; gözlər.

2. Görüş, görmə.

Şad elədin Qurbaninin didarın,

Həsrətin çəkirdim sən kimi yarın,

Saldın bağa küllü cəmi dostların,

Gözəllər şahvarı canım, xoş gəldin!

                                                 (“Qurbani”)

didə fars

Göz.

Xəbər aldım təbrizlidən,

Məni hərcayı çağladı,

Viran bağlar xəzəl oldu,

Didələrim qan ağladı.

          (“Abbas və Gülgəz”)

                     *

Köç-köç oldu, əlim yardan üzüldü,

Yaman qonşu, qoy xatirin xoş olsun!

Bu ayrılıq mənə haqdan gəlibdi,

Mən ağlaram, qanlı didəm yaş olsun!

                                    (“Abdulla və Cahan”)

dilbəstə fars

Aşiq, vurğun.

Duz-çörəyin halal eylə,

Balan qalıb dilbəstə.

Şükür haqqa, möhtac deyləm,

Nə düşmana, nə dosta.

                  (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

dilnəvaz fars

Könül oxşayan, ürəyəyatan, son dərəcə xoş.

Elə ki söz tamama yetişdi, Xəzangül yüz dilnəvazlıq vədələr ilə Dilsuza  təsəlli verdi. (“Dilsuz və Xəzangül”)

dişqar

Dışarı, çöl, bayır.

Əfəndim, yolunda çıxma dişqara,

Namərd dəmir şişə taxılıb ölsün.

Halaldan tapmışıq bil ki, bu varı,

Xanlar qoy yanıb-yaxılıb ölsün.

                      (“Şəmşir və Sənubər”)

dışqar