Azərbaycan dastanlarının leksikası

xeylaq

Xeyli sözünün canlı danışıqda işlənən forması, nəfər mənasını verir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdılar ki, atın üstündə bir qız xeylağı var. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

xeyrat ərəb

Ölmüş adamın xatirəsinə verilən yemək; ehsan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dedi:

– Ay qarı, qorxma, gecə bayıra çıxıb atana xeyrat vermək istəsən ayağını başıma qoyub keçərsən. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

xədəng fars

Ox (silah). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xədəng ox şəklində də işlənir (mürğ quş, qızıl-qırmızı, uzundraz kimi komponentlərin hər ikisi eyni mənanı verir).

Cömərdlərə yaxınaram,

Xədəng oxdan saxınaram,

Min igidə təpinərəm,

Canda hünər saxlamışam.

                              (“Koroğlu və Bolu bəy”)

                    *

Yol yörürkən irast gəldim davada,

Güllə dəyər, nişan qalar arada,

Qanım qiymətinə olsa irada,

Çərkəs peykan, xədəng oxun günüdür.

                                                    (“El şairləri”)

xələt¹

Üst geyimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir xələt biçərəm Eyvaz boyundan,

İncimərəm xasiyyəti-xoyundan,

Kəsin tunculardan, qırın qoyundan,

Yeyin, dəlilərim, keflər xoş olsun.

                                    (“Koroğlunun Qars səfəri”)

*

Koroğlu hökm etdi, Bəlli Əhmədi həbsdən buraxdılar. Koroğlu Bəlli Əhmədi əzizləyib ona bahalı xələt bağışladı, məclisin yuxarı başında, öz yanında əyləşdirdi. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

*

Dolu-dolu badələrim içildi,

Qəm xələti bu boynuma biçildi,

Üç yüz atlı bu meydana seçildi,

Yeri, İsabalım, durma bu yerdə!

                                (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd”)

*

Qırata xələt biçəndə,

Üstündə badə içəndə,

Şeşpər yalmandan keçəndə

Sərxoş-sərxoş yerirmi ola?

                                 (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

xələt²

Toy, nişan və s. mərasimlərdə verilən bəxşiş, hədiyyə; nəmər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O qədər xələt, o qədər nəmər yığıldı ki, hədsiz, hesabsız. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Xələt üstündən yağırdı. Hərə öz qüvvəsinə görə ona bir cür xələt verirdi. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

xəndan fars

1. Gülən, üzügülər, şən.
2. Məcazi mənada: klassik şeirdə gözəlin üzü açılmış gülə bənzədilir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Açılıbdı sinən gülü,

Dönübdü xəndana, Nigar!

Şirnən tülkünün nə işi,

Girəydi meydana, Nigar!

                 (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

xər fars

Ulaq, uzunqulaq, eşşək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Girrəm meydana ər kimi,

Durram qabaqda nər kimi,

Düşmən boylanar xər kimi,

Qaçırtmaz meydandan məni.

                             (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

xərac ərəb

Bac, vergi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvazım xərac alanda,

Hələbə talan salanda,

Düşmən çox, sən tək olanda,

Hirslənib coşduğun varmı?

                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

xətəm

Sədəf. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ədəbiyyatda üzük mənasında da işlənir. 

Atı çapdım Çənlibelin düzünə,

Qurban olum şagirdinin gözünə,

Xırda xətəm doğra sazın üzünə

Usta, qulun olum, yola sal məni.

                               (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

xətti-xal

ər. xətt, fars. xal

Gözəlin siması, sifəti, camalı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, pəncərədə bir qız durub, bir qız durub ki, o necə deyərlər, yemə, içmə xətti-xalına, gül cəmalına tamaşa elə. (“Koroğluynan Ərəb Reyhan”) (İ.A.,B.A.)

xəttü-xal

xəyyatə

1. Baramadan əyrilən sap.

2. İpək parça növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qızıl ov səqərli, köşək dönümlü,

Dəyirman madarlı, ac qurd yeyimli,

Dovşan beli ipək, xəyyatə yalı,

Tavustək yelkəsi uca gərəkdi.

                       (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

xəyyat

xınzır

1. Donuz.

2. Heyvan (söyüş kimi işlənir). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə kobud, dinsiz, varlı mənalarına da rast gəlinir.

Get buradan, xınzır oğlu, xınzır. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)

xırcım

Tamam, ağzınacan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Özünü xəzinənin içinə salıb xurcununu xırcım-xırcım doldurub düzəldi yola. (“Durna teli”) (İ.A.,B.A.)

xırsız

Oğru. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Alacalardan aşanda,

Ərzurumu dolaşanda,

Qənimlərtək savaşanda,

Gözü qanlı xırsız gördüm.

                     (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Koroğlu səslədi:

– Ay anasını satdığımın xırsızı, niyə o yan-bu yana gedirsən, de görüm azarın nədi, sancılanmısan yoxsa? (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)