Azərbaycan dastanlarının leksikası

təsəddüq ərəb

Sədəqə, qurban.

Təsəddüq olmaq (qurban olmaq) şəklində  çox işlənir.

Mələksuma dedi:

– Təsəddüqün olum, mənim nə həddim var ki, səninlə çörək yeyəm? (“Tahir və Zöhrə”)

                                                                          *

Vəzir dedi:

– Təsəddüqün olum, sən mal-dövlətini üç qisim elə. İki qismini fağır-füğaraya payla, bəlkə, evladın ola. (“Şah İsmayıl”)

                                                                          *

– Tasaddığın olum, bu cavanı öldürmək yaxşı deyil. Onda bizə el töhmət elər ki, qonağı öldürdülər. Buyur, zindana salsınlar. (“Novruz”)

təzənə

Mizrab.

Qurbani sazın zilini zil, bəmini bəm eləyib basdı döşünə, təzənəni simlərə çəkib elə bir qıfılbənd dedi ki, Dədə Yediyar qaldı gözlərini döyə-döyə. (“Qurbani”)

                                                                         *

Pəri xanım on iki hörük saçınnan bir tel ayırıb döşünə basdı, mərcan dırnaqlarını təzənə eləyib görək anasına nə dedi... (“Abbas və Gülgəz”)

tir fars

Ox.

Ətrafım tir, kaman, oxdu,

Dəlilər yanımda yoxdu,

Mən yalqızam, düşmən çoxdu,

Qaçmaq mənə ar görünür.

                 (“Koroğlunun Qars səfəri”)

tiri-xədəng

Ox.

Sənintək çocuklar nə bilir cəngi,

Xofumnan unudar tiri-xədəngi.

                                   (“Sam şahzadə”)

                             *

Məcnun könül oldu hicranla viran,

Gözəllər söhbəti saldı, qayıtdı.

Əzrailtək aldı tiri-xədəngi,

Bu dərdli canımı aldı, qayıtdı.

                   (“Dilsuz və Xəzangül”)

tirmə

Qiymətli şal parça; tirməşal.

Tirmə zolaqlı və saya naxışlı olur. Tünd-sürməyi yerlikli, zoğalı-qırmızı, sarı rəngli saplarla işlənmiş, buta naxışlı, misqalı adlanan tirmə parça qızıla bərabər tutulurdu.

Geyib sallanmadıq yarın elinə

Tirmə şallar xub yaraşır belinə.

Əcəb getdi Şəmi qara əlinə,

Əl-əldən üzüldü, İrvahım getdi.

                                             (“İrvahım”)

Baxdı ki, bu əynində çuxa, ayağında bağdadı başmaq, başında tirmə şal, enlikürək, qarnıyoğun bir kişidi.

                                                                                                                                                                           (“Durna teli”)

toğlu

Onaylıq (və ya birillik) qoyun balası.

Yaranmış insanda çoxdu avara,

Qandıra bilmirəm, gəlmişəm zara,

Var-yoxumu verib üç-dörd davara,

Toğluya tum deyib, qoçdan danışar.

                                                       (“İrvahım”)

torpaqbasdı

Hər hansı bir hakimin tabeliyində olan əraziyə ayaq basdıqda alınan vergi, rüsum.

Dağlarla, düzlərlə ov ovlaya-ovlaya o qədər getdilər ki, yenə özgə padşahın torpağına addadılar. Vəzir irəli yeriyib dedi:

– Şahzadə, bura özgə padşahın torpağıdı. Bizdən torpaqbasdı alarlar. (“Şah İsmayıl”)

                                                                            *

Dedi:

– Burdan keçən torpaqbasdı verib keçməlidir.

Sam dedi:

– Ey ərəb, gəl bizi incitmə, bir qədər qızıl, gümüş verim, izin ver, keçək.

Ərəb cavab verdi:

– Mana uzunçuluq lazım deyil, ya hamınızı qıracayam, ya da adambaşına torpaqbasdı verəcəksiniz. (“Sam şahzadə”)

töxmü-həsrət fars/ərəb

Həsrət toxumu.

Töxmü-həsrət sinəm üstə əkdirdim,

Gözümün yaşıyla bəhrə yetirdim,

Cəfa çəkdim, dərd xırmanı götürdüm,

Onun adın töhmətabad eylədim!

                                              (“Qurbani”)

təxmü-həsrət

tuc

Tunc sözünün təhrifi.

Hərdən dəryalarda qarğı, qamışdı,

Hərdən bostanlarda dürlü yemişdi.

Hərdən əşrəfidi, hərdən gümüşdü,

Hərdən də pas tutub tuc olur könlüm.

                                                          (“Əmrah”)

turab ərəb

Torpaq.

Gəl, biçarə Qurbani, gərək bu cəbrə dözəsən,

Əl uzadıb o yasəmən bağdan bir gül üzəsən,

Yaxşı yetirdin əlliyə, altmışa sən, yüzə sən,

Əslimiz turabdandır, məskənimiz kan, gözəl.

                                                                     (“Qurbani”)

                                        *

Bir dəm səyyah olur, qılınc qurşanır,

Bir dəm turab olub yerə döşənir.

Bir dəm haqdan qorxu çəkir, üşənir,

Bir dəm padşahnan bac olur könül.

                                         (“Əsli və Kərəm”)

turabı ərəb

Torpaq rəngi.

Kimi al geyinib, kimi turabı,

Kimisi üzünə çəkib niqabı,

Deyil bunlar Şah İsmayılın babı,

Heç birisi Gülüzara bənzəməz.

                                  (“Şah İsmayıl”)

turunc

tuti ərəb

Tutuquşu.

Tutini bənd eylər şirin dilləri,

Şümşad barmaqları, nazik əlləri,

Gülabətin saçı, qara telləri,

Töküləndə dal gərdanə yaraşır.

                          (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

Bir mina gərdənli, durna boğazlı,

Bir alma yanaqlı, bir şəhla gözlü,

Tuti danışıqlı, qumru ağızlı,

Şirin dili canım aldı, Koroğlu!

                          (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

tuti-zəban

Tutidilli, dili şirin, gözəl sözlər danışan gözəl haqqında.

Göz gördü, könül sevdi,

Sən tutu-zəbanı şirin,

Gəzərlər, yoxdur tayın,

Hələb, İsfahanı, şirin.

         (“Abbas və Gülgəz”)