Azərbaycan dastanlarının leksikası

qıyı

qısnamaq

Təkidlə israr etmək, bərk qısqı gəlmək, sıxışdırmaq, dirənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Odu ki onu bir də sınamaq üçün belə qısnayırdı. (“Qulun qaçmağı”)

qısqın

1. Tələsdirmə, qısnama, qısnağa salma.

2. Hədə-qorxu, hədələmə, sıxışdırma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İlxıçılar qısqını bərk görüb təslim oldular. (“Qulun qaçmağı”)

qısqı

qır-saqqız

Qarasaqqız, saqqızabənzər qara rəngli ağac şirəsi, qatran, kitrə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Müasir dildə məcazi mənası daha çox işlənsə də, dastanda həqiqi mənadadır.

Bir batman qır-saqqız, bir top da bez alıb gəldi evə. (“Durna teli”)

qırpınmaq

Diksinmək, qımıldanmaq, yerindən tərpənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoca Alı atın qabaq ayaqlarının üylərini bərk sıxdı, at nə diksindi, nə qırpındı. (“Alı kişi”)

qırmanc

Heyvanları sürərkən vurmaq üçün kiriş, dəri, ip və s.dən qayrılan uzun dəstəkli qamçı, şallaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu deyib Telli xanım ata bir qırmanc çəkdi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Sıldırımın lap kənarında ata bir qırmanc vurdu ki, elə bil göydə ildırım oynadı. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

qırmac

qırğı

Yırtıcı quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəb Reyhanın adamları qırğı görmüş cücə kimi qaçıb dağıldılar. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

qırdırma

1. Yeyin, sürətlə.

2. Kəsə, kəsəsinə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qara Pələng dağ deməyib, dərə deməyib başladı hər yerdə yolu qırdırmasına dəstələməyə. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

qın

Xəncər, qılınc, və s. silahları qoymaq üçün qab. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əlimdən gələrsən cana,

Misri qılınc sığmır qına.

Çəksəm boyanarsan qana,

Tök malını, get bəzirgan!...

                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

qımcanmaq

Tərpənmək, hərəkər etmək, qurcuxmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı bir qımcandı. Dedi:

– Bəs niyə indiyə kimi evlənməmisən? (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qılov

Kəsər alətləri itilədikdə onların ağzında əmələ gələn tük kimi qırıntılar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kürdoğlu kamandar ötürməz avı,

Kimdi bu dünyada atamın bavı?

Qayıtmaya ağzı, iti qılavı,

Haraya ki dəydi tarumar ola.

                             (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

qılovunu almaq

Kəsər alətlərin ağzını daşa və ya qayışa çəkməklə itiləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qılovlamaq