Azərbaycan dastanlarının leksikası

qafa ərəb

Baş.

Aldı Kərəm, görək kəllədən nə soruşdu:

Bir suval sorayım, xəbər ver mənə,

Sən də bu dünyada vardınmı, qafa?

Heyvanmıdın, insanmıdın, nə idin?

Dürlü meyvələrdən yedinmi, qafa?

                                        (“Əsli və Kərəm”)

qaflan

Yırtıcı heyvan; pələng.

Bu səsə dağdan bir qaflan çıxıb aşağı gəldi. Dəryadan çıxan aslan Seyfəlmülükün dərya tərəfdə olan yoldaşlarını, dağdan gələn qaflan dağ tərəfdə yatan yoldaşlarını götürüb apardı. (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

qaplan

qaftan

Qədim türklərdə geyim növü; don.

Arxalıq kimi qaftan da qol, gövdə, ətəkdən ibarətdir, ancaq arxalıqdan fərqli olaraq qaftan uzunətəklidir.

Yarı tapam, xına yaxam əlinə,

Alıb gedəm vətəninə, elinə.

Nə olar ki, sarılaydım belinə,

Kəmər ağlar, qaftan ağlar, bel ağlar.

                                             (“Əsli və Kərəm”)

qantarma

Qantarğa.

Ata vurdum qantarma,

Qan elərsən, qurtarma...

                        (“Arzı-Qənbər”)

qara

Dastanlarda yazı, xətt, hərf mənasında da işlənir.

Almışam dərsimi, qaranı gördüm?

Qoynunda bəsləndim, haranı gördüm?

Əmrahın göysündə yaranı gördüm,

Söylə, Səlminazım, nədən küsmüsən?

                                                         (“Əmrah”)

                             *

Açdım kitabımı baxdım qarayə,

Göründü gözümə yaşılbaş sona.

Kitabım, kəlamım, dərsim, əzbərim,

Durubdur qarşımda, baxıram ona.

                                          (“Baxış-Leyla”)

qarı¹

Qatı, qəddar.

Qarı düşmən bir də gəlib dost olmaz,

Əlin tutub yalvarasan yüz ha yüz.

                               (“Nəcəf və Pərzad”)

qarı²

Dastanlarda həm xeyri, həm şəri təmsil edən obraz.

Qarıların cürbəcür adları var: qarı var, ipək, qarı var, köpək, qarı var, zol gəzən, qarı var, zol qırtan, qarı var, qanqal qopardan, qarı var, iman-quran nəsib olsun. Qarı var, ilan, qurbağa, çayan cəmdəyinə dolsun. Qarı var, qılçasından tut at dalına, ağzı harda durar, durar. (“Nəcəf və Pərzad”)

                                                                               *

Qarılar cürbəcür olur: Pərcahan, Hürcahan, Zorcahan; Napak qarı, İpək qarı, Köpək qarı... (“Alı xan”)

                                                                             *

Dünyagörmüş qarıları yığdılar. Bir iman-quran qarı var idi. Görən kimi dedi:

– Buna ağası buta verib. (“Müğüm şah”)

qarınca

Qarışqa.

Qarıncalar yuvasını qayırdı,

Gözəl kəklik balaların doyurdu,

Fələk vurdu, gözüyaşlı ayırdı,

Aram düşüb nazlı yardan gencə, hey!

                                                      (“Qurbani”)

qartı

Yapıncı.

Borçalı, Qazax, Şəmkir, Tovuz bölgələrində işlənir.

Sürünün bir çobanı var idi ki, yeddi alaçığın keçəsindən özünə bir qartı (yapıncı) tikdirmişdi. (“Valeh və Zərnigar”)

qasid ərəb

Xəbər və ya məktub aparıb-gətirən adam; çapar, elçi.

Qasid yardan yaman xəbər gətirdi,

Mənə nə əcayib hal oldu bu gün.

Bir olan dərdimi yüzə yetirdi,

Yandı qara bağrım, kül oldu bu gün.

                                          (“Əsli və Kərəm”)

qayıl ərəb

Razı olan, razılaşan, etiraf edən, etiraz etməyən.

O məhrəm sirrinə əyyarlığım yox,

İqrarıma, bil ki, inkarlığım yox.

Mənim səndən qeyri heç bir yarım yox,

Canü baş yoluna ha qayil, Pərim!

                                               (“Qurbani”)

qail

qayım ərəb

1. Uca, bərk, zil.

2. Möhkəm, ağır, tutarlı.

Qayım-qədim (qaim-qədim) şəklində də işlənir.

Qayım olsun yar ovlağı,

Budur yar gəldi, yar gəldi!

Yıxıbdır çadır-otağı,

Budur yar gəldi, yar gəldi!

                                      (“Abbas”)

                         *

Paşam, bu tərlanı tərif eləyim,

Əzəl yaxşı olar ağı tərlanın.

Qızıldan qumroyu, ətlas düyməsi,

Qayım-qədim olsun bağı tərlanın.

                                                     (“Əmrah”)

qaim

qeylü-qal ərəb

Mübahisə, dedi-qodu, səs-küy.

Hüsnünə, gözəlliyinə aşiq olmuşam,

De, nədən bağlanıbdır yolların, Baxış.

Ağlayıb, gah gülübən könlü şad eylər,

Nə qədər olar qeylü-qalların, Baxış.

                                              (“Baxış-Leyla”)