Azərbaycan dastanlarının leksikası

naqqal

Lağlağı, boşboğaz, gəvəzə, çərənçi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– ... sən məni diriykən gorbagor edirsən, səni elə gorbagor edim ki, naqqallar qiyamətə qədər səndən danışsınlar. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

nalbənd

ərəb. nal, fars. bənd

Heyvanların ayağına nal vuran adam; nalçı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nalbənd heç bir söz deməyib təzədən Qıratın ayağını ölçüb dörd dənə yaxşı ifçin nal kəsib Qıratı nallamağa başladı. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

nalpara

Nal və ya incə dəmir parçaları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O saat yarı Xorasan poladı, yarı nalpara bir qılınc qayırıb verdi. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

İraxdı mənzilim, uzaqdı ara.

Suyu çox sərt ola, qılovu qara.

Yarı cılxa polad, yarı nalpara,

Qara əqrəb kimi zəhrimar ola.

          (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

nam fars

Ad. Dastanda nəm şəklində də rast gəlinir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigarı dərdə gətirən,

Cəsədin qəbrə yetirən,

Koroğlu namın götürən,

Yurdunda son olan yoxdu.

    (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Üç nəfər nabələd adam gəlib, bu namda, bu nişanda, özləri də ilan bulağın başında yatıblar. (“Durna teli”)

*

Bəli, fərraşlar, xəbər apardılar xana ki, bəs bu oğlan gəlib bu nəmdə, bu nişanda, səni görmək istəyir. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

namə fars

Məktub. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cəfər paşa götürüb xotkara bir namə yazdı ki:“Koroğlunun bir dəlisini tutmuşam”. Naməni bir qasid ilə xotkara göndərdi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Qasid namələri aparmaqda olsun, sən eşit Hasan paşadan. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Bəlli Əhməd dedi:

– Ay gözəl xanım, Koroğlu bu naməyə inanmayacaq, yaxşısı budu şəklini ver, Koroğluya aparım. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

namudar fars

Ad qazanmış, adlı-sanlı, məşhur, şöhrətli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən Dəli Həsənəm, ər havadarı,

Taparam Eyvazı, o namudarı,

Vuruşma vaxtında, dava bazarı,

Olmaz heç insafım, mürvətim mənim.

               (“Koroğlunun qocalığı”)(İ.A., B.A.)

namdar

namü nəng fars

Şöhrətə və ya biabırçılığa səbəb olan (iş, hərəkət və s. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Padşahım üstümə cari buyurdu,

Döyüşərəm, dönməm, edərəm cəngi.

Qarçıqay təki doyursa məni

Mən qəbul etmərəm bu namü nəngi.

                          (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

nan fars

Çörək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kal qoşub kotan əkməyən,

Nanın süfrəyə tökməyən,

Arının qəhrin çəkməyən

Balın qədrinin nə bilir?

              (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

napak fars

Pak, təmiz olmayan; bədəsil, nanəcib. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə görməmiş mənasında da işlənir.

– Nəcib at napak adamı yanına buraxmaz. Mən elə indi hamamdan gəlirəm, pak-pakizəyəm. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

nar ərəb

Od, atəş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Başına döndüyüm, ay keçəl qardaş,

Bir ev deyim, mənə nişan ver barı!

Dərdim çoxdu, sinəmdə var nar, ataş,

Bir ev deyim, mənə nişan ver barı!

       (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəmiçioğlu-Bozalqanlı”)

nataraz fars

Kobud, yekə biçimsiz, yöndəmsiz, yonulmamış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda iri, cüssəli, azman mənasında işlənir.

Deyirlər, o çox nataraz adamdı. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

nazbalınc

İçində yumşaq qu tükü olan balış (yastıq). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mərcan xanımın qapısını o zaman açdı ki, budu Hüseynəli xan oturub nazbalıncın üstündə, Mərcan xanımı da oturdub yanında... (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

nazbalış 

neştər fars

1. Əqrəb, arı və s.-nin sancdıqları yerə zəhər buraxmaq üçün orqan.

2. İtiuclu cərrah bıçağı. Dastanda daha çox məcazlarda işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qadir mövlam, səndən kömək dilərəm,

Həsən yaralıdı, dərman istərəm.

Neştər alıb bağrım başın didərəm,

Həsən yaralıdı, dərman istərəm.

     (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

*

Paşanın bu sözü bir neştər olub Koroğlunun bağrını dəldi. Koroğlu paşaya yaxınlaşıb dedi:

– Paşa sağ olsun, bir sözüm var, icazə versəydin, deyərdim. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

*

Dona xanımın sözləri Koroğlunun bağırın neştər kimi dəldi. Hirsindən az qaldı ürəyi partlasın. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)