Azərbaycan dastanlarının leksikası

nəf ərəb

Xeyir, fayda, mənfəət.

Flektivlik cəhətdən mənfəət sözü ilə eyniköklüdür.

Can deməklə candan can əskik olmaz,

Məhəbbət artırar, mehriban eylər.

Çor deməyin nəfi nədi dünyada?

Abad könülləri pərişan eylər.

                        (“Leyli və Məcnun”)

nəhr ərəb

Böyük çay, axar su.

O günü yol gedib, axşam böyük bir nəhrin kənarında məskən tutub qaldı. (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                                                          *

Leyli, baxtın qəhrə dönüb,

Şad günlərin zəhrə dönüb,

Göz yaşların nəhrə dönüb,

Yar yanımdan necə oldu?

                 (“Leyli və Məcnun”)

nəhy ərəb

Qadağan.

– Oğul, niyə ağlayıb qəmgin olursan? Al əlimdən bu camı iç!

Seydi dedi:

– Atam, anam sana qurban, axı o cam bizə nəhydi.

Əli dedi:

– Oğul, bu cam o camlardan döyül. (“Seydi və Pəri”)

nəmək fars

Duz.

Niyaram, nəmək yemərəm,

Alı-yaşıllar geymərəm.

Ağlayıb qan-yaş tökərəm,

Ollam biqərar, gedirəm.

                 (“Qulam-Kəmtər”)

nəmər

1. Toyda, nişanda paylanan şirni, pul və s.

2. dial. Toyda ev sahibinə və aşığa verilən pul.

O qədər nəmər yığılır ki, mehtər iki ata yükləyir, yenə yarısı yerdə qalır. (“Baxış-Leyla”)

                                                                        *

Hasan paşa dedi:

– Atın yeyəsi çoxdan ölüb. Atı hərlə, nəmərini al, get! (“Seydi və Pəri”)

nimtənə fars

Qolsuz üst qadın geyimi.

Dastanlarda mintənə şəklində də işlənir.

Örtübən başına şalı-zər, gəzər,

Abıdan nimtənə, qızıl düymələr,

Yaraşır belinə zərbafdan kəmər,

Çəpkənli, çarqatlı ağ bədən gəlir.

                               (“Abbas və Gülgəz”)

                              *

Alışan külk geysən, ziba mintənə,

Qızılgüllər ağ buxağa düzsənə.

                              (“Qulam-Kəmtər”)

nisar ərəb

Bağışlama, qurban etmə.

nisar etmək

Vermək, bağışlamaq, qurban etmək.

Canımı yolunda nisar elərəm,

Murada çatmağı haqdan dilərəm,

Ox-kaman qurmusan, onu bilərəm,

Verməz Rüstəm Zala aman qaşların.

            (”Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

norəstə fars

Həddi-büluğa yetmiş, cavan, gənc.

Əcəb norəstədi, xub qəddü-qamət,

Əcəb şəhla, əcəb şəmayıl Pərim!

                                             (”Qurbani”)

növrəstə

növrəsidə

novraq ərəb

Rövnəq sözünün təhrifidir, bəzək, yaraşıq, lətafət, gözəllik, parlaqlıq deməkdir.

Bir neçə qəndillər asılıb dardan,

Neçəsi heyvadan, neçəsi nardan,

Xəbər ver, yer-göyün qapısı hardan,

Xəbər ver, kim örtər, novrağı nədi?

                                   (”Abbas və Gülgəz”)

növraq

Novruz dərdi

“Novruz” dastanında işlənmiş bu ifadə deyim kimi yayılmışdır.

Eşq əlindən dərdə düşmək mənasında işlənir.

Açılıb dağların əlvan lalası,

Ana, mənim dərdim Novruz dərdidi.

Mən çəkdiyim – nazlı yarın balası,

Ana, mənim dərdim Novruz dərdidi.

                                                       (“Novruz”)

nuzula

ərəb. nəzlə

1. Zökəm, tumov.

2. dial. Baş sətəlcəmi; dişlərin hamısının birdən ağrıması.

Dialektlərdə muzilə, muzula şəklində də işlənir.

Xəbər alma gəl sən yaşın Əhmədin,

Nuzula tökübdür dişin Əhmədin,

Kəs sinən üstünə dişin Əhmədin,

Qoy qanım götürsün bu bağı-alma.

                                                     (“Əmrah”)