Azərbaycan dastanlarının leksikası

mövla ərəb

Allah, Yaradan.

Yeddi oğlun biri Sayat,

Çıx mövlaya et əmanət.

Elə bilin yoxdu Sayat,

Gedirəm, ana, gedirəm.

        (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

                      *

Alı aşıq olmuş bir əhli dilə,

Təbibi mövladı, dərdini bilə,

Bir tərəhhüm eylə sərdə aqilə,

Çünki sərdən getdi divana qaldı.

                (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

                      *

Başına döndüyüm ay kamil usta,

Qadir mövlam mana buta veribdi.

Bir dərdə düşmüşəm, bir murad üstə.

Qadir mövlam mənə buta veribdi.

                                       (“Seydi və Pəri”)

muş fars

Siçan.

Ətə çatmayanda bir muşun əli,

Qan sormasa zəli tez olar dəli.

Olarmı şeytanın düzgün əməli?

Lənət torbasına soxulub ölsün.

                       (“Şəmşir və Sənubər”)

mu fars

Saç, tük, tel.

Zülfüm muyi səndə qaldı nişana,

Ayrılıq atəşi kar eylər cana,

Deyərlər ki, sevən gedər sevənə,

Yaxşısan, yaxşı sev, yaman istəmə!

                                (“Abdulla və Cahan”)

muy

mücəvür ərəb

Məscid, türbə xidmətçisi.

Kərəm ilə Əslinin külünü sandığa yığdılar. Qırx gün, qırx gecə yas saxlayıb, külü bir qəbirdə basdırdılar, üstündə də bir günbəz tikdirdilər. Sofi də ölüncə bu günbəzdə mücəvür qaldı. (“Əsli və Kərəm”)

                                                                         *

Adamlar yığıldılar, ağladılar, hər üçünü bir qəbirdə dəfn elədilər. Kənizlər də qəbirdə mücövür olub qaldılar. (“Şahzadə Əbülfəz”)

mücavir

müdəvvər ərəb

Dairə şəklində olan, kürə şəklində olan; dəyirmi.

Cübbəsi müdəvvər bədritək bəyaz... (“Mahmudla Nigar”)

müəttər ərəb

1. Ətirli, xoş qoxulu, gözəl iyli.

2. Ətirlənmiş.

Alçalsın dağların, görünsün köçü,

Cənnəti-məvadı qoynunun içi,

Müəttər zülfləri, müsəlsəl saçı,

Hərdən şitab eylər bellərə doğru.

                                               (“Qurbani”)

müxənnəs ərəb

Alçaq, namərd, qorxaq.

Lənət müxənnəsə, ara qatana,

İnsan gərək yalan sözdən utana.

Xəbər verin sınıx saxsı satana,

Cürdəyini çox zindana çəkməsin.

                               (“Nəcəf və Pərzad”)

müjgan fars

Müjə (kirpik) sözünün cəmidir; kirpiklər deməkdir.

Hər baxanda canlar alıb,

Saatda yüz qan eləmə.

Od kimi müjganların

Yarası öldürdü məni.

       (“Abdulla və Cahan”)

                          *

Qurbani güldəstə bağlar oxuna,

Sinəm buta, yarım müjkan oxuna,

Bir namə yaz, hər divanda oxuna,

Görən deyə, var əllərin, bir də yaz!

                                                 (“Qurbani”)

                          *

A beymürvət, çıxdı canım,

Müjganların tökür qanım,

Sənə qurban Səlbi xanım,

Dur, yatmağın çağı deyil.

                         (“Müğüm şah”)

müqərrər ərəb

1. Qərarlaşdırılmış, qərar verilmiş.

2. İstifadə olunmuş.

3. Hazır.

Ay ilə gün gərdiş eylər, ötüşər,

İki sevgi peymanına bitişər,

Ruzi müqərrərdi, gələr yetişər,

Həzəran ölkə gəz, həzəranda çap.

                                      (“Seydi və Pəri”)

müqərrar

mürdə ərəb

1. Ölü, meyit.

2. Ölmüş.

Ölüm eydir bu günlərə qalınca,

Zindəykən mürdəyə mən mehman oldum.

                                           (“Dilsuz və Xəzangül”)

mürğ fars

Quş.

Dastanlarda bəzən mürğ quşu, mürğü quşu, murğu quşu şəklində də işlənir (uzundraz, qızıl-qırmızı kimi sözlərdə də belə təkrara rast gəlinir).

Tez lələyi yandıran zaman bir murğu quşu güllə kimi özünü yetirib onun yanına düşdü. (“Sam şahzadə”)

                                                                             *

Get dolangilən, xamisən hələ,

Püxtə olmağa çox hünər gərək,

Mürği-qafilə həmzəban olub,

Dövrə qalxmağa balü pər gərək.

                                             (“Qurbani”)

mürğzar

fars. əsli: mərğzar

Çəmənlik, otluq.

Mərğ “çəmən” deməkdir.

Vardır seyrəngahın, xoş mürğüzarın,

Düzülüb dəhana inci, mirvarın.

Tapılmaz dünyada heç barabarın,

Bənzəyir huri-qılmana qaşlar.

                           (“Fərhad və Şirin”)