Azərbaycan dastanlarının leksikası

kakil

kəklik

Əlvan rəngli çöl quşu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sıldırım qayalarda xınalı kəkliklər qaqqıldaşırdı. (“Düratın itməyi”)

*

Yenə də kəkliklər oxuyur, quşlar səs-səsə verirdi. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

kəl

Camışın erkəyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Boy uca, kürəklər enli, süysün elədi ki, kəl süysünü kimi... Boynunun əti girdin-girdin, bığlar kəl buynuzu kimi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Elədilər ki, hərəsi bir kəl boyda. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

kələ-kələ

Kələ boyda, kələyə oxşayan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Paşa, Koroğluya kələ-kələlər nə eliyə bilib ki, sənin kimi kərtənkələlər nə eləsin?  (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

kələ

Cinslik kəl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

kəlik

fars. kalək

Dəyməmiş, yetişməmiş kal qovun // qovunun, yemişin qabığı yaşılımtıl, əti isə bərk olan növü.

Biçirlər yağıların başını ura yerinin kəliyi kimi. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

*

Qara paşa gördü ki, qoşunun başı bostan kəliyi kimi yerlə yeksan olur. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

kəlpeysər

Boynuyoğun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qabağında da bir kəlpeysərin birisi dayanıb. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Adlı-sanlı dəlilər hamısı yan-yana düzülüb qurbanlıq mal kimi yatır. Bir kəlpeysərin birisi də böyrün verib yerə uzanıb. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

kəltə

1. İri, qüvvətli.

2. Yaşlı, təcrübəli, dünyagörmüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldə dövran quran dəliyəm,

Hədyan sözə çox çətindi əyiləm,

Yeddi min dəlinin kəltə kəliyəm,

Koroğlunu tutan dəmlər necoldu?

                                   (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

kəm fars

Az, əskik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoy aparım, səndən kəm baxsam, bu papaq mənə haram olsun. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

kəmənd fars

Qədim müharibələrdə düşməni tutmaq üçün uzaqdan atılan ucu ilməkli uzun ip. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hay vurram qoşuna tökülər indi,

Salarlar boynuna indi kəməndi

Görməzsən Mehridən şəkəri, qəndi,

Çıx get burdan, məndən sənə yar olmaz.

                                (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

                     *

Namərd nədir özün öyə?

Meydanda mərd igid söyə?

Qaçıb çıxar olsan göyə,

Kəmənd tullayıb tutaram.

                                (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

kəmərbənd fars

Belbağı, kəmər, qurşaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu kəmərbəndini açdı, paltarını soyundu. Çoban Koroğlunun paltarlarını, Koroğlu isə onunkuları geyindi. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

kəmtər fars

Aciz, yazıq, miskin. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli könül almaz öyüt,

Qoca bədən olma meyit!

Misri qılınc kəmtər igit,

Al düşmanı, biç, Eyvazım!..

                         (“Koroğlunun qocalığı”)

kəndi

Öz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

kəndimdə

Özümdə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əlini mən yar bilmüşəm,

Ağayı Qənbər bilmüşəm,

Kəndimdə hünər bilmüşəm,

Neyçün keçərəm sandan mən?

                                       (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

kəniz fars

1. Xidmətçi qız, qulluqçu.

2. Kölə (qadın), cariyə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ki hamı yatdı, səs-səmir kəsildi, əl-ayaq çəkildi, ayağa durub bir dəst pəhləvan paltarı gətirdi, altdan geyinib üstdən qıfıllandı, qılınc qurşandı, nizə asdı, əmud götürdü, haman gündüzkü kənizi çağırıb tapşırılmasını tapşırdı, öz yerində yatırtdı, özü qapıdan çıxıb yola düzəldi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Gördü bir neçə saray adamı qabaqda, onların arxasınca əllərində çovgan olan bir neçə xacə, sonra isə Nigar xanım bir neçə kəniz, incə bel qızla gəlir. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)